hepnotİstiare: odak ifadede söylenen ve örtük temel unsur
Konunun mantığı
Önceki açık benzetme dersinde iki temel unsurun her zaman birlikte söylenmeyebileceği not edilmişti; burada o eksik unsurun bağlamla nasıl bulunacağı işleniyor. Benzeyen anlatılan varlık veya kavramdır; kendisine benzetilen ise bir özelliğinden yararlanılan başka unsurdur. İstiare, bu benzerlik ilişkisinde temel unsurlardan yalnız birinin odak söyleyişte kullanılmasıyla kurulur. Bir kelimenin tek başına mecazlı görünmesi yeterli değildir; hangi unsurun neye, hangi bağlam dayanağıyla ilişkilendirildiği gösterilmelidir.
Açık istiarede odak ifadede kendisine benzetilen söylenir; anlatılan benzeyen aynı ifadede adlandırılmaz. Örneğin iki grubu uzlaştıran kişiye ilişkin bu ders için kurulan söz “Köprü, iki suskun sesi yine buluşturdu.” olsun. Burada gerçek bir yapıdan değil arabulucudan söz edildiği ve iki tarafı birleştirme benzerliği bağlamda açıktır. İncelenen cümlede köprü adı görünür; arabulucu adı görünmez. Açıklama notunun dışarıda kişiyi tanıtmasıyla odak cümlenin hangi unsuru söylediğini birbirine karıştırmayız; soru sınırı mutlaka belirtilir.
Kapalı istiarede benzeyen söylenir, kendisine benzetilen adlandırılmaz; onunla ilişki kuran özellik veya davranış bağlamda sezdirilir. Bu dersin özgün “Düşüncelerim dar odada kanat çırpıyordu.” sözünde düşünceler adlandırılmıştır; kanat çırpma, kanatlı bir canlı imgesini düşündürür fakat o canlının adı odak cümlede yoktur. Burada belirli kuş türünü kesin bulmak hedef değildir. Benzerlik yorumunu destekleyen özellik gösterilir; metin tek bir türü söylemedi diye gerekçesiz kesin tür adı eklenmez.
Açık veya kapalı sözü, cümlenin kolay ya da zor anlaşılması veya yüksek sesle söylenmesi değildir; hangi temel unsurun adının bulunduğuyla ilgilidir. Gibi sözcüğünün yokluğu da tek başına karar verdirmez: iki temel unsurun birlikte söylendiği yalın benzetmeler bulunabilir. “Bu çocuk bir kıvılcımdır.” sözünde çocuk ve kıvılcım iki temel unsur olarak birlikte yer alabilir. İstiareyi bulmak için yalnız benzetme aracını silmek yerine adlandırılan unsurla bağlamın tamamladığı unsuru ayırmak gerekir.
Bir ifadede istiareyle kişileştirme gibi başka ilişkiler birlikte incelenebilir; birinin adını bulmak ötekini otomatik dışlamaz. Her mecazın benzerlik temelli olmadığı ve düz anlamın mümkün olduğu bağlamlarda kesin etiket için daha fazla bilgi gerekebileceği de korunur. Aşağıdaki mini metinler bütünüyle bu ders için yazılmış kurmacadır; gerçek şair sözü veya tarihsel alıntı değildir. Sorular hangi odak ifadeyi ve hangi temel unsur ayrımını istediğini açık tutar; bütün imge yorumlarını veya söz sanatlarını tamamladığını iddia etmez.
İstiarede benzerliğin iki temel unsurundan yalnız biri odak ifadede söylenir. Benzetilen söylenmişse açık, benzeyen söylenmişse kapalı istiare. Bağlamı ve odak sınırını göster; gibi yok diye otomatik istiare deme.
Adım adım bir örnek
Bu ders için yazılmış iki özgün söz ve dış bağlam notu: I “Köprü, iki suskun sesi yine buluşturdu.” Not: Gerçek yapı yok; iki grubun arasını bulan bir kişi, birleştirme yönünden anlatılıyor. II “Düşüncelerim dar odada kanat çırpıyordu.” Not: Gerçek hayvan değil, kişinin zihninde devinen düşünceler kanat çırpma imgesiyle anlatılıyor. Soru yalnız tırnak içindeki odak ifadelerde hangi temel unsurun adlandırıldığını inceliyor; notlar yorumu sınırlandırıyor.
Söylenen–tamamlanan tablosu
- Ide köprü adı söylenir; anlatılan arabulucu kişi odak cümlede adlandırılmaz. Birleştirme yönüyle köprü kendisine benzetilendir; açık istiare yorumu bu odakta desteklenir.
- IIde düşünceler söylenir; kanat çırpmanın çağrıştırdığı kanatlı canlı odak cümlede adlandırılmaz. Benzeyen düşüncelerdir; kapalı istiare yorumu desteklenir.
- İki türü kolaylık/zorlukla veya gibi sözcüğünün sayısıyla ayırmayız.
Sınır: Dış bağlam notunu odak cümlenin içine ekleyip sonra iki unsur da söylenmiş sayılmaz. IIde kesin canlı türü veya tek bütüncül yorum dayatılmıyor.
Açıklaştırma önerisini kanıtla sınırla
- I için arabulucu kişi, iki tarafı birleştirmede köprüye benzetiliyor diye ilişkiyi düz açıklamayla görünür yap.
- II için düşüncelerin devinimi, kanat çırpan bir canlıdan hareketle anlatılıyor de; metinde bulunmayan belirli kuş türünü ekleme.
- Bu açıklamalar hangi unsurun asıl cümlede bulunmadığını denetlemeye yardım eder; bütün edebî çağrışımların eşdeğeri değildir.
Sınır: Düz açıklama yeniden yazım aracıdır; okur etkisinin ölçümü veya gerçek yazar niyetinin ispatı değildir.
Açıklama notunda iki unsuru da yazmamız, asıl odak ifadenin ikisini de adlandırdığı anlamına neden gelmez?
Hatayı bul
“İki cümlede de gibi yok; o hâlde ikisi kesin aynı istiaredir. Açıklamada kişiden söz edildiği için odak cümlede de kişi sözcüğü var sayılmalıdır.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Benzetme aracının yokluğunu, temel unsurların hangilerinin söylendiğini incelemeden aynı tür kararı vermeye yeterli saymak.
Odak cümledeki benzeyen ve benzetilen adlarını ayrı göster. İkisi birlikteyse yalın benzetme olasılığını; biri söylenmişse bağlamla ötekini tamamlayarak açık/kapalı istiareyi incele. Açıklama notunun sözcüklerini asıl cümleye ekleme.
Çalışılmış I odak sözü “Arabulucu kişi, iki tarafı birleştiren bir köprüydü.” olarak yeniden yazarsak temel unsur sayımında ne değişir?
Artık arabulucu kişi ile köprü iki temel unsur olarak birlikte adlandırılır; yalnız benzetilenin söylendiği ilk yapı korunmaz. Verilen okumada iki unsurlu yalın benzetme incelenebilir. Benzerlik ilişkisi yok olmaz; temel unsurun açık söylenmesi değişir. Bu, rehberli yakın uygulamadır; gecikmeli bağımsız aktarım ölçümü değildir.
Dersin soruları
1Özgün kurmaca metinde bir ekip, yönünü kaybettiğinde bilgisiyle yol gösteren bir kişiyi anlatıyor. Gerçek aydınlatma aracı yok; söz konusu kişinin diğerlerine yol göstermesi, ışıkla yön buldurmaya benzetiliyor. Odak ifade yalnız şu cümledir: “Fenerimiz sessizce koridora yürüdü.” Dış not ilişkiyi açıklamak içindir. Odak ifadeye ilişkin hangi temel unsur çözümlemesi doğrudur?
Bu soruda hata mı var?2Bu ders için yazılan özgün kurmaca söz: “Fikirlerim avuçlarıma sığmadı, odanın içinde kanat çırptı.” Bağlamda gerçek kanatlı hayvan yoktur; kişinin devinen fikirleri kanat çırpan canlı imgesiyle anlatılıyor. İnceleme yalnız bu benzerlikte söylenen/örtük temel unsurlara odaklanır; belirli hayvan türü verilmemiştir. Hangi çözümleme kanıt sınırını korur?
Bu soruda hata mı var?3İki özgün söyleyiş: I “Bu çocuk bir kıvılcımdır.” Çocuk canlılığıyla kıvılcıma benzetiliyor. II “Aramıza bir kıvılcım düştü.” Bu ikinci cümlenin dış bağlamı yeni gelen bir çocuğun topluluğu canlandırmasıdır; gerçek ateş yoktur. İnceleme yalnız her tırnak içi odak cümledeki temel unsur adlarını sayar. Hangisi iki söyleyişin farkını doğru açıklar?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün cümle: “Öğretmenimiz sabah sınıfa doğdu, bütün yüzler aydınlandı.” Bağlam notu: gerçek bir gün doğumu yoktur; sınıfa gelen sevecen yeni öğretmenin ortamı aydınlatması, doğan ışığa benzetilerek anlatılıyor. Yalnız tırnak içindeki odak cümleye bakıldığında hangi çözümleme doğrudur?
2Bir öğrenci “Cümle kısa ve kolay anlaşılıyorsa açık, uzun ve zor anlaşılıyorsa kapalı istiaredir.” diyor. Dersin ölçütüne göre açık–kapalı ayrımı için bu ölçüt yerine hangisi kullanılmalıdır?
3Özgün cümle: “Yolcu, korkusunu çantasından çıkarıp çalıya bağladı.” Bağlam: gerçek bir canlı yoktur; yolcunun korkusunu yatıştırması anlatılıyor, bağlanan canlının türü bağlamda geçmez. Korku sözcüğü cümlede nesne konumundadır. Odak cümleye ilişkin hangi çözümleme kanıt sınırını korur?
4Özgün cümle: “Kale komşumuz, gece boyunca kapıda nöbet tuttu.” Bağlam: gerçek bir kale yoktur; komşunun mahalleyi koruması anlatılıyor. Kale ve komşumuz sözcükleriyle ilgili hangi değerlendirme dersle uyumludur?
5Özgün cümle: “Fırtına, bu sabah çarşının üzerine oturdu; esnaf susup bekledi.” Bağlam: gerçek fırtına yoktur; esnafı sarsan yeni bir vergi kararı anlatılıyor. Hangi değerlendirme odak ifadede söylenen unsuru ve kanıt sınırını korur?
6Aşağıdaki özgün cümlelerden hangisinde odak ifadede yalnız benzeyen söylenmiş, benzetilen ise bağlamla tamamlanmıştır?
7Bir benzerlik ilişkisinde benzeyen, aşağıdakilerden hangisidir?
8Özgün cümle: “Kuşlar odanın içinde kanat çırptı.” Başka bağlam bilgisi yoktur; odada gerçek kuşlar da bulunabilir. Bu cümle için hangi yaklaşım kanıt sınırını korur?
9Özgün cümle: “Kıskançlık, sessizce sofraya oturdu.” Bağlam notu yoktur. Bir öğrenci bu cümleyi kapalı istiare olarak etiketliyor. Etiketi gerekçelendirirken dersin ölçütüne göre hangisi gösterilmelidir?
10Aynı benzerlik ilişkisi (dede ile çınar; ortak yön: kollarını dal dal açıp gölgeleyerek barındırma) iki özgün cümlede kurulmuştur. I. “Çınar, kollarını dal dal açıp torunlarını gölgeledi.” II. “Dedem, kollarını dal dal açıp torunlarını gölgeledi.” Bağlam: ikisinde de gerçek ağaç yoktur; torunlarını koruyan yaşlı dede anlatılıyor. Odak ifadelerde söylenen unsura göre hangi eşleme doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Açık/kapalı istiarede hangi temel unsur odak ifadede söylenir?
Açıkta kendisine benzetilen, kapalıda benzeyen söylenir; öteki temel unsur bağlam ve özellikten tamamlanır. Bu adlar anlaşılma güçlüğünü göstermez.
Gibi yokluğu veya davranış imgesi tek başına iki unsur sayımı yapar mı?
Hayır. Hangi varlık/kavramın adlandırıldığını ve hangi örtük unsurla benzerlik kurulduğunu göster. İki temel unsur edatsız da birlikte bulunabilir; davranışın sezdirilmesi benzetilenin adının açıkça söylenmesiyle aynı değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.