hepnotİmge ve söz sanatları: benzerlik mi insan özelliği mi?
Konunun mantığı
İmge, edebî anlatımda yaşantı, duygu veya düşüncenin yeni çağrışım ve tasarımlarla kurulmasıyla ilgilidir. Yalnız gözle görülen bir resim veya “benzetme” kelimesinin başka adı değildir. Bir cümle duyguya nesne, hareket veya duyusal özellik kazandırarak farklı bir zihinsel bağlantı kurabilir. İmgeyi yorumlarken hangi sözcüklerin olağan bağlantılarından çıkarılıp birlikte kullanıldığını ve bunun metinde neyi duyurduğunu göster.
Benzetmede varlık veya kavramlar arasında belirli bir özellik üzerinden ilişki kurulur. Açık bir örnekte benzeyeni, kendisine benzetileni, benzerlik yönünü ve varsa gibi benzetme aracını ayrı gösterebiliriz. Her benzetmede bütün ögeler açıkça bulunmak zorunda değildir; bu ders yalnız açık örneklerle başlar. Ayrıca her gibi sözcüğü tek başına benzetme kanıtı değildir: kullanımın bağlamda hangi ilişkiyi kurduğuna bakmak gerekir.
Kişileştirmede insan dışındaki varlık veya kavrama insana özgü duyuş ya da davranış yüklenir. Sırf insan olmayan bir varlığın cümlede özne olması kişileştirme değildir; “Kapı kapandı” olağan bir olayı anlatabilir. “Kapı, gidişime gücendi” cümlesinde ise gücenme insana ait duygu olarak kapıya yüklenmiştir. Bu ayrımda özne ile yüklemin birlikte kurduğu anlam önemlidir. Yeni yazılmış bir cümlenin söz sanatını açıklamak onu gerçek olay diye okumak değildir.
İmge geniş bir tasarım ve çağrışım alanını, benzetme ve kişileştirme ise belirli anlatım ilişkilerini incelemeye yardım eder. Aynı ifadede birden fazla özellik birlikte bulunabilir: insan davranışı verilen bir varlık ayrıca başka bir şeye açıkça benzetilebilir. Bu durumda seçenekleri “yalnız benzetme” ve “yalnız kişileştirme” diye zorlayıp gerekçesiz tekini seçmeyiz. Soru belli bir ilişkinin dayanağını soruyorsa o ilişkiyi gösterir; başka sanatların da tartışılabileceğini dışlamayız.
Çözümde önce belirgin sözcük grubunu al, sonra hangi ilişkiyi kurduğunu açıkla. İnsan duygusu nerede yüklenmiş, benzerlik hangi iki unsur arasında kurulmuş, çağrışım sıradan açıklamadan nasıl ayrılmış? Tek sanat adı söylemek yerine bu sorulara kısa gerekçe vermek daha denetlenebilir bir yorum sağlar. Aşağıdaki kısa cümleler bu taslak için yazıldı; kaynak şiir veya şair alıntısı değildir. Bütün edebî sanatlar bu başlangıç paketiyle tamamlanmış sayılmaz.
İmge yalnız tek söz sanatı adı değildir. Benzetmede benzerlik ilişkisini, kişileştirmede insan dışı varlığa verilen insan özelliğini göster. Bir cümlede ikisi birlikte bulunabilir; yalnız birini zorunlu sayma.
Adım adım bir örnek
Bu taslak için yazılan cümle: “Takvim, sabırsız bir yolcu gibi kapımı çalıyordu.” Takvim gerçek bir insan değildir; cümle günlerin geçişine ilişkin kurmaca bir edebî anlatımdır.
İki ilişkiyi ayrı işaretle
- Takvim, sabırsız yolcuya gibi aracıyla benzetilmiştir; benzeyen takvim, kendisine benzetilen yolcudur.
- Sabırsızlanma ve kapı çalma, takvime yüklenen insan duyuş/davranışıdır; kişileştirme boyutu vardır.
- Günlerin ilerleyişi, kapıya gelen sabırsız yolcu tasarımıyla imgesel bir biçimde kurulmuştur.
Sınır: Benzetme saptamak kişileştirmeyi yok saydırmaz; bu başlangıç açıklaması bütün başka yorumları tükettiğini iddia etmez.
Düz anlatımla karşılaştır
- “Günler geçiyordu; zamanın baskısını hissediyordum” cümlesi temel düşünceyi daha düz söyler.
- Edebî cümledeki yolcu ve kapı ilişkisi zamanı insan davranışıyla somutlaştırır.
- Özgün ifadeye geri dönüp benzetme ve insan özelliği için ayrı sözcük dayanakları göster.
Sınır: Düz anlatım eşdeğeri bütün çağrışımları aynen koruduğu iddiasıyla kullanılmaz; yalnız karşılaştırma aracıdır.
Bu cümlede gibi bulunduğu için kişileştirmeyi dışlamak hangi insan davranışlarını görmezden gelir?
Hatayı bul
Öğrenci “gibi varsa yalnız benzetme vardır; insan dışı bir varlık özne olduysa her durumda kişileştirme vardır. İmge bunlardan yalnız birinin diğer adıdır” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Tek sözcük veya özne türünden otomatik ve birbirini dışlayan sanat etiketleri çıkarıyor.
Benzerlik ilişkisini ve insan özelliği yüklenmesini ayrı gerekçelendir. İnsan dışı özne her zaman kişileştirme değildir; iki ilişki birlikte kurulabilir. İmgeyi de tek sanatla eşitleme.
“Takvim, sabırsız bir yolcu gibi kapımı çalıyordu” yerine yalnız “Takvim kapımı çalıyordu” dense neyi korur, neyi yeniden değerlendiririz?
Kapı çalma insan davranışının takvime yüklenmesi sürdüğünden kişileştirme dayanağı korunur. Yolcu ve gibi ögeleri artık açıkça yer almaz; ilk cümledeki bütün açık benzetme ögeleri aynı biçimde sayılmaz. Benzetmeye dayalı başka yorumların olanağını bütünüyle reddetmeden bu belirgin fark belirtilir.
Dersin soruları
1Bu ders için yazılan cümle: “Kaygım, cebimde büyüyen bir taş gibi ağırdı.” Soru yalnız açık benzetmenin ögelerini soruyor; başka çağrışım ve yorumlar dışlanmıyor. Bu benzetmede benzeyen / kendisine benzetilen / benzetme yönü hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Bu soruda hata mı var?2Bu ders için yazılan cümleler: I. “Sandalyenin bir ayağı kırıldı.” II. “Sandalyem, boş bırakılmasına darıldı.” Soru yalnız II. cümlede kişileştirme yorumunu destekleyen açık dayanağı soruyor. Bu dayanak hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Bu taslak için yazılan cümle: “Sis, unutkan bir misafir gibi sokakların adını karıştırdı.” Bir yorumcu gibi aracına dayanarak benzetme, diğeri unutma ve ad karıştırmanın sise verilmesine dayanarak kişileştirme olduğunu söylüyor. Soru bu iki yorumun ilişkisini soruyor. Hangi değerlendirme metne uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Aşağıdaki kurmaca cümlelerden hangisinde “gibi” sözcüğü bir benzetme ilişkisi kurar?
2Bir öğrenci “Zaman, bütün acılarımı yanına alıp gitti” cümlesinde kişileştirme olmadığını, çünkü zamanın somut bir varlık sayılmayacağını söylüyor. Dersteki bilgiye göre bu görüş için hangi düzeltme uygundur?
3Kurmaca cümle: “Ay, gökte parlak bir tepsi gibi duruyordu ve bana göz kırptı.” Bu cümle için en eksiksiz çözüm hangisidir?
4Kurmaca cümle: “Yalnızlık, odanın köşesinde soğuk bir ses gibi duruyordu.” Bir öğrenci “Bu cümlede imge yok; çünkü gözle görülen bir resim çizilmiyor” diyor. Dersteki bilgiye göre bu görüş için hangisi söylenir?
5Bir benzetme şu ögelerle kurulacaktır: benzeyen “sevinç”, kendisine benzetilen “pınar”, benzetme yönü “bir anda taşmak”, benzetme aracı “gibi”. Bu ögeleri doğru kullanan kurmaca cümle hangisidir?
6Kurmaca cümle: “Geçenlerin görmediği, eski duvarın mahcup yüzü yosunların ardında saklanıyordu.” Kişileştirmenin dayanağı olarak hangi gerekçe gösterilmelidir?
7Kurmaca cümle: “Akşam, yorgun bir mürekkep gibi şehrin üstüne döküldü.” İmgeyi yorumlarken hangi adım dersteki yönteme uygundur?
8Kurmaca cümle: “Gece, beklendiği gibi eve girdi ve lambaların ışığını çaldı.” Bir öğrenci “Gibi sözcüğü geçtiği için bu cümle benzetmedir, kişileştirme aranmaz” diyor. Soru kişileştirmenin dayanağını soruyor. Yanıt nasıl kurulmalıdır?
9Kurmaca cümle: “Sabırsız bekleyişini, ince bir ip gibi gerilmiş buldum.” Bir öğrenci benzeyen olarak “ip”i, kendisine benzetilen olarak “bekleyiş”i yazmış. Doğru düzeltme hangisidir?
10Bir yazar, yalnızlık duygusunu somutlaştırmak ve ona insan davranışı yüklemek istiyor. Aşağıdaki kurmaca cümlelerden hangisi bu iki isteği birlikte karşılar?
Aklında kaldı mı?
Kişileştirme yorumunda yalnız insan dışı özne yeterli midir?
Hayır. Ona hangi insan duyuş veya davranışının yüklendiği gösterilmelidir; olağan fiziksel olayla insan özelliği aynı değildir.
Bir cümlede açık benzetme bulmak kişileştirmeyi dışlar mı?
Hayır. İki ilişki için de metinsel dayanak bulunabilir; soru kapsamına göre her biri ayrı açıklanır.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.