hepnotDönem, eser ve metin ilişkisi: birden çok kanıtla atıf denetimi
Konunun mantığı
Dönem–eser–yazar ilişkisini kurmak, dört ayrı şeyi birlikte okumayı gerektirir: metnin kendisi, eserin oluşum ve yayım bilgisi, yazarın tarihsel konumu ve kullanılan dönem ölçütü. Bir dönemin adı bütün eserlerde aynı dil, konu ve biçimin bulunduğu anlamına gelmez. Dönem bilgisi bir karşılaştırma çerçevesidir; tek bir kelimeyi görünce yazarı kesin belirleyen şifre değildir. Bu giriş yeni yazar-eser listesi ezberletmek yerine ilişkinin kanıtını sorgular.
Metnin anlattığı zaman, yazıldığı zaman ve eldeki baskının yayımlandığı zaman farklı olabilir. Bugün yazılan bir roman daha eski bir çağda geçebilir; eski eser sonradan yeni yazımla basılabilir. Anlatı zamanını doğrudan yazılış tarihi yapmak, tarihî konu ile tarihî belgeyi karıştırır. Aynı şekilde yeni baskı yılı eserin ilk kez o yıl oluşturulduğunu göstermez. Hangi tarihin neye ait olduğu açık etiketlenmelidir.
Biçim, söz varlığı, anlatım ve tema dönemle ilişki kurmaya yardımcı olabilir; fakat benzer özellikleri farklı yazarlar kullanabilir veya sonraki bir metin eski bir söyleyişi canlandırabilir. Bu nedenle iç özelliklerle dış kayıtlar birlikte değerlendirilir. Bir özellik adayla uyumlu olabilir; tek adaya özgü olduğu ayrıca gösterilmedikçe kesin atıf vermez. Üslup benzerliği, başlı başına tarihî yazarın sözüne dönüşmez.
Katalog ve künyeler de kaynağın nasıl oluştuğu sorusuyla okunur. Aynı eski nottan kopyalanmış birkaç kayıt, bağımsız birkaç tanıkla aynı destek gücünü otomatik taşımaz. Aynı adla anılan farklı kişiler veya farklı baskılar ayrılmalıdır. Bir atıf kaydıyla başka bir güvenilir tarih çatıştığında yalnız daha çok tekrarlananı seçmek yerine kayıtların dayanağı ve hangi metni tanımladığı araştırılır. Sayıca çoğunluk, bağımsızlık ve güvenilirliğin yerine geçmez.
Çapraz denetim hem uyumlu hem uyumsuz tanık arar. Örneğin belirli bir kişiye atfedilen metnin tarihlemesi, o kişinin belirtilen çalışma dönemiyle çelişebilir; bu durumda atıf veya tarih varsayımı yeniden açılır. Çelişkiyi görmek, başka bir kişiyi kanıtsız kesin yazar ilan etmek değildir. Bu dersteki kurmaca kayıtlar yöntem alıştırmasıdır; gerçek bir eserin yazarlığını değiştirmez ve bütün dönemlerin bütün yazar-eser-metnini tamamlamaz.
Anlatı, yazılış ve baskı zamanını ayır. Üslup uyumu kesin atıf değildir; tekrarlanan kayıt bağımsız tanık olmayabilir. Çelişki, yeni bir yazarı kanıtsız kesinleştirmez.
Adım adım bir örnek
Tamamı kurmaca bir edebiyat dosyasında “Kıyı Defteri” adlı anlatının olayları1840’ta geçiyor; yazarın1928 tarihli çalışma notu metnin o yıl tamamlandığını, eldeki nüshanın ise1960 baskısı olduğunu bildiriyor. Kayıtların güvenilirliği bu alıştırmada verilmiş; kaynak metin veya gerçek yazar yoktur.
Üç tarih için üç soru sor
- 1840 anlatılan olayların zamanıdır.
- 1928 oluşum/tamamlama,1960 eldeki baskının yayım tarihidir.
- Eserin1840’ta yazıldığı veya ilk kez1960’ta oluştuğu sonucu verilmemiştir.
Sınır: Bu tarihlerden gerçek bir edebî dönem veya gerçek yazar teşhisi yapılmaz; kurmaca kaydın alanları ayrılır.
Yanlış atıf önerisini karşı kayıtla sınırla
- 1840’ta geçen olayları gerekçe gösterip o çağda yaşamış bir yazara atıf önerilebilir.
- 1928 tamamlama kaydı bu gerekçenin yazılış zamanı diye kullanılmasını engeller.
- Atıf için yazar/künye/metin bağlantısını ayrıca gösteren kanıt gerekir.
Sınır: Tamamlama tarihi tek başına eserin tüm üslup/akım özelliklerini veya yazarın kimliğini belirlemez.
1960 baskısının yalnız sadeleştirme değil ayrı bir yazarın yeni uyarlaması olduğu verilseydi eser kimliği için hangi yeni ayrım gerekirdi?
Hatayı bul
“Eserin1912 baskısı elimde; öyleyse ilk yazıldığı tarih1912’dir.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Baskı tarihi ile ilk oluşum tarihini özdeşleştirmektir.
1912 eldeki baskının tarihini verir. İlk oluşum veya önceki baskılar ayrı kayıtla belirlenir;1912’den önce hiç oluşmadığı yalnız bu künyeden çıkarılamaz.
Çalışılmış1960 nüshanın aynı eserin baskısı değil ayrı yazarın yeni uyarlaması olduğu güvenilir kayıtla belirtilseydi ne değişirdi?
İlk metin ile uyarlama ayrı eser/üretim ilişkisi olarak ele alınırdı.1928 ilk metnin oluşumu,1960 uyarlamanın yayımı olabilir; ilk yazar ile uyarlayanın katkısı ayrı belirtilirdi. Uyarlamayı ilk yazarın yeni yazısı saymak veya ilk metnin bütün özelliklerini yeni esere aktarmak doğru olmazdı.
Dersin soruları
1Kurmaca araştırmada A kişisinin bütün özgün yazı faaliyetinin1890–1910 arasında olduğu kesin öncül olarak veriliyor. E adlı metnin ilk oluşturulması ise güvenilir kayıtla1925’e tarihleniyor; sonradan ek, uyarlama veya başka E metni olasılığı bu modelde dışlanmış. Geç bir katalog aynı E metnini A’ya atfediyor. Bu öncüller altında hangi değerlendirme zorunludur?
Bu soruda hata mı var?2Tamamı kurmaca dört katalog aynı şiiri N’ye atfediyor. İnceleme bu dört kaydın hepsinin kayıp tek bir eski fihristin aynı satırından türediğini doğruluyor. Ayrı bir defterin tarihli kaydı ise atfı M olarak veriyor. İki ilk kaydın güvenilirlik karşılaştırması henüz yapılmamış. Araştırmada hangi sonraki adım uygundur?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca T metninde birinci kişi anlatım ve eski bir dönemle ilişkili bazı sözcükler var. A ve B yazarlarının bu özellikleri kullanabildiği başka kayıtlarla biliniyor. T’nin başlığında yazar adı yok; yazılış tarihi de henüz belirlenmemiş. Bu bilgiler hangi sonucu destekler?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Tamamı kurmaca bir katalog satırında şu bilgiler yer alıyor: “Ay Kapısı” adlı anlatının olayları on altıncı yüzyılda geçer; ilk basımı 1971’dir; eldeki nüsha 2009 basımıdır. Yazılış tarihi bilinmemektedir. Bu satırdan hangi çıkarım yapılabilir?
2Tamamı kurmaca kayıtlarda “Kıyı Sofrası” adlı eser için üç katalog satırı Selim Aras’ı, bir defter kaydı ise yine “S. Aras” adını yazar olarak veriyor. Üç satırdaki Selim Aras’ın 1890’larda çalıştığı, defterdeki S. Aras’ın ise 1950’lerde çalıştığı belirtiliyor. Eserin 1955’te oluşturulduğu güvenilir kayıtla belli. Hangi yaklaşım uygundur?
3Tamamı kurmaca bir incelemede adsız “Gece Dizgesi” metni, C’ye atfedilmek isteniyor. Metindeki üç özellik (kısa cümleler, doğa imgesiyle başlayan açılış, eski görünümlü birkaç sözcük) C’nin bilinen metinleriyle uyumlu; ancak aynı özelliklerin D’nin metinlerinde de bulunduğu da biliniyor. Atfı en çok güçlendirecek ek bilgi hangisidir?
4Tamamı kurmaca bir dosyada “Çam Evi” öyküsünün olayları 1700’lerde geçer; eldeki nüsha 1935 basımıdır. Katalog öyküyü V’ye atfediyor; V’nin 1925’te öldüğü güvenilir kayıtla belli. Öykünün 1932’de yazıldığı ise yalnız bir sunum notunda geçiyor ve notun dayanağı belirtilmemiş. İlk adım hangisidir?
5Tamamı kurmaca iki künye aynı başlıkla “Kervan Sesi” şiirini R’ye atfediyor. Künye 1’de şiir 12 dizedir ve 1920 basımıdır; Künye 2’de şiir 18 dizedir, 1950 basımıdır ve fazladan 6 dizenin “sonradan eklendiği” yazılıdır. Künye 2, atfı Künye 1’den aynen aldığını belirtiyor. Bu iki künye birlikte nasıl okunur?
6Tamamı kurmaca “Eski Han” romanı, eski bir çağda geçen olayları birinci kişi ağzından ve eski söyleyişe benzeyen bir dille anlatıyor. Romanın 2015’te yazıldığı güvenilir kayıtla belli. Bir öğrenci bu özelliklerden hangi sonucu çıkarabilir?
7Tamamı kurmaca “Gümüş Mevsim” öyküsünün olayları 1912’de geçer; yazarı 1930’da doğmuş, öykü ilk kez 1955’te basılmıştır. Bir öğrenci “öykü 1912’de yazılmıştır” diyor. Yazılış zamanı için belgelerden hangi aralık savunulur?
8Tamamı kurmaca bir dosyada “Dağ Saati” metni için 1902 tarihli bir künye metni Y’ye atfediyor; bu atıf başlık ve künyede aynen yer alıyor. Y’nin 1905 tarihli bir mektubunda ise “bu metni ben yazmadım, X’ten aldım” deniyor. Mektubun güvenilirliği henüz değerlendirilmedi. Araştırma ilkesine göre doğru ilk adım hangisidir?
9Tamamı kurmaca “Kış Konağı” 1928’de tamamlanmıştır. İlk baskıda “yaren” sözcüğü yedi kez geçer; günümüz sözcükleriyle sadeleştirilmiş 2018 baskısında “yaren” hiç geçmez, “arkadaş” yedi kez geçer. Bir inceleyici eserin dönem söz varlığını incelemek istiyor. Hangi yaklaşım uygundur?
10Tamamı kurmaca üç künye (K1, K2, K3) “Gümüş Çağ” adlı eseri F’ye atfediyor. Eserin ilk yayımı belgeli olarak 1930’dur; K1 ve K3 künyelerinde ilk yayım yılı aynı dizgi yanlışıyla 1903 yazılmış, K2 ise 1930 yazıyor. Hangi veri K1 ile K3’ün birbirinden bağımsız kurulduğunu destekler?
Aklında kaldı mı?
Aynı eski kaydı kopyalayan dört katalog dört bağımsız tanık mıdır?
Hayır. Ortak kaynağa bağlı tekrarlar olarak izlenir; ilk dayanağın niteliği ayrıca araştırılır. Bağımlılık kaydı otomatik yanlış yapmaz.
Eski dönem sözcükleri ve birinci kişi anlatım kesin yazar adı verir mi?
Tek başına vermez. Özellikler birden çok adayda veya sonraki canlandırmada bulunabilir; anlatıcı gerçek yazarla özdeş değildir. İç ve dış kanıt birlikte incelenir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.