hepnotCumhuriyet hikâye ve romanına giriş: konu, bilinç ve kurgu
Konunun mantığı
Cumhuriyet hikâye ve romanı,1923sonrası değişen toplumsal ortamlarla ilişkili geniş bir üretim alanıdır. Önceki dönemde yazmaya başlayan sanatçıların üretimleri sürerken yeni yazar ve anlatım yolları da gelişir. Toplumsal yaşamı öne çıkaran, bireyin iç dünyasına odaklanan, millî/dinî duyarlılıkları işleyen ve modernist arayışlara yönelen farklı örnekler bulunur. Bu başlıklar her eseri birbirinden bütünüyle kopuk tek kutuya yerleştirmez; dar bir pasaj bütün anlayışın tamamı değildir.
Toplumcu gerçekçi yönelimde çalışma, geçim, göç ve güç ilişkileri gibi konular kişilerin yaşam koşullarıyla ilişkilendirilebilir. Bireyin iç dünyasını öne çıkaran metinde düşünce, algı, korku veya hatırlama geniş yer bulabilir. Aynı metinde maddi koşulla zihinsel tepki birlikte bulunabilir; iç dünyaya erişim toplumu yok saymak değildir. Yalnız fabrika ya da köy adının geçmesi bütün anlatım anlayışını kesinleştirmez; sorunun metinde nasıl kurulduğu önemlidir.
İç konuşma, kişinin kendi zihninden geçenleri doğrudan duyurmasıyla ilişkilidir; başka bir kişiye sesli konuşmakla aynı değildir. İç çözümlemede anlatıcı kişinin zihinsel durumunu açıklayıp yorumlayabilir. Bilinç akışı daha gevşek çağrışım ve kesintilerle kurulabilir; her birinci kişi cümlesine bu adı vermeyiz. Dil bilgisel kişi, anlatıcının konumu, bilginin kaynağı ve düşüncenin sunulma yolu birlikte değerlendirilir. Gerçek yazarın yaşamını, kurmacanın düşüncesiyle belgesiz özdeşleştirmeyiz.
Modernist arayışlarda öznel algı, çağrışım, zaman kırılması ve farklı sesler önem kazanabilir. Olayların sunulma sırası kronolojiden ayrılabilir; şimdi içindeki bir duyum geçmişi çağırabilir. Ancak geriye dönüş tek başına yalnız modernizme özgü imza değildir; farklı anlayışlarda da kullanılabilir. Modernist metinde hiçbir olay veya mekân bulunamaz demek de yanlıştır. Yapı ve teknikler anlam/kişi/tema ilişkisiyle birlikte okunur; tek bilimsel gelişmenin bütün edebiyatı zorunlu dönüştürdüğü anlatısı kurulmaz.
Hikâye ve romanı yalnız kelime sayısıyla otomatik ayırmayız; anlatı kapsamı ve kuruluşu da incelenir. Bu paketteki kısa parçalar bir romanın tümünü temsil etmez ve belirli tarihî yazarın eserinden alınmamıştır. Çözümde düşünceyi kimin sunduğunu, hangi sözün sesli olduğunu, zaman bağlantısını ve toplumsal koşulun metinsel işaretini göster. Yazar/eser/akım için ek belge gerekiyorsa bunu belirt. Bütün dönem eserleri ve bütün anlatım teknikleri bu girişle tamamlanmış değildir.
Konu, iç dünya ve anlatım tekniği ayrı ama ilişkili boyutlardır. İç konuşma doğrudan zihinsel sözü, iç çözümleme anlatıcının açıklamasını incelemeye yardım eder. Geriye dönüş tek başına kesin modernizm/yazar kanıtı değildir.
Adım adım bir örnek
Bu ders için kurulan özgün kurmaca parça: “Defne, atölyenin yeni kira tutarını görünce hesap kâğıdını çevirdi. ‘Bu ay iki sipariş daha almam gerek; yoksa çırağın ödemesi nasıl yetişecek?’ diye içinden geçirdi. Kapı çalınca kâğıdı çekmeceye koydu.” Bu gerçek yazara ait pasaj değildir. Toplumsal koşul ve düşüncenin sunulma yolu nasıl birlikte okunabilir?
Nedensel işaret ve düşünce katmanı
- Yeni kira tutarı ve ödeme sorunu maddi koşullardır.
- Defnenin kendi soruları “içinden geçirdi” işaretiyle doğrudan aktarılır: iç konuşma.
- Zihinsel tepki, dış koşulla ilişkilenir; biri incelendiğinde diğeri kaybolmaz.
Sınır: Bu kısa parça bütün eseri toplumcu/modernist diye kesin sınıflandırmaz; tarihî yazar bilinmiyor.
Sunum biçimini karşılaştırma
- Doğrudan düşünceyi “Defne kira yüzünden ödemeyi yetiştiremeyeceğinden kaygılanıyordu” diye anlatıcı açıklamasına çevir.
- Bilinen kaygı benzer kalabilir, sunum yolu doğrudan iç sesten anlatıcı çözümlemesine kayar.
- Tekniğin değişmesi konunun ve kurmaca kişinin tüm özelliklerinin aynı anda değişmesini gerektirmez.
Sınır: Yeniden anlatım kaynak metnin eşdeğer sanatsal etkisini kanıtlamaz; bu yalnız teknik karşılaştırmadır.
Doğrudan düşünceyi anlatıcının kaygı açıklamasına çevirirken kira/ödeme koşulunu silmek zorunlu mu?
Hatayı bul
“İç konuşma olan eserlerde toplumsal koşul bulunamaz; geriye dönüş varsa da bütün eser kesin modernisttir.” Hangi iki kısa yol denetlenmelidir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Anlatım tekniğini konuya veya kesin akım etiketine zorunlu tek yönlü bağlamak.
İç konuşma toplumsal bağlamla birlikte bulunabilir; geriye dönüş birden fazla anlayışta kullanılabilir. Metin kapsamı, başka teknikler ve kaynak bilgisi birlikte değerlendirilir.
Çalışılmış Defne parçasının doğrudan düşüncesi “Defne, kira nedeniyle ödemeyi yetiştiremeyeceğinden kaygılanıyordu” diye anlatıcı açıklamasına çevriliyor. Kira ve ödeme koşulu korunuyor. Ne değişir?
Düşüncenin doğrudan zihinsel söz olarak sunumu, anlatıcının zihni açıklamasına yaklaşır; iç konuşmadan iç çözümleme yönünde teknik değişim vardır. Maddi koşul ve kaygı ilişkisi korunabilir. Bu dönüşüm tek başına eserin tarihini/akımını veya okurdaki aynı etkiyi kesinleştirmez.
Dersin soruları
1Bu ders için yeni yazılan kurmaca parça: “Mert, sergide kendi tablosunun önünde durdu. ‘Rengi neden böyle seçtim? Belki de dün duyduğum o sözü unutamadım,’ diye içinden geçirdi. Yanındaki görevli hiçbir şey duymadı.” Düşüncenin bu parçada sunulma yolu için en güçlü kanıt hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün kurmaca kayıt: “Fırının kapanan vardiyası yüzünden Elifin çalışma süresi yarıya indi. Eve dönünce boş yemek masasını gördü; ertesi ay kardeşinin kitaplarını nasıl alacağını düşündü.” Yalnız bu parçadaki dış koşul ve iç tepki ilişkisini hangi yorum korur?
Bu soruda hata mı var?3Bu ders için yeni kurulan kısa parça: “Ada, bugünkü kayıt cihazını açtı. Cızırtı, çocukken avludaki kırık radyonun başında beklediği günü hatırlattı. O gün kaybolan yayını aramıştı. Şimdi düğmeye tekrar bastı.” Bir eleştirmen, yalnız bu geriye dönüşten eserin kesin modernist olduğunu söylüyor. Hangi değerlendirme en uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bu ders için yazılmış kurmaca parça: “Hasan, ambarın kapısını açmadan durdu. ‘Çuvallar boş, kış da kapıda; komşuya hangi yüzle gideceğim?’ diye düşündü.” Maddi koşulun metinsel işareti ve iç tepkiyle ilişkisi için hangi okuma uygundur?
2Kurmaca parça: “Cemal pencereden baktı. ‘Ya gelmezse?’ diye geçirdi içinden. Kaygısı her dakika büyüyordu. Kapıdaki komşuya, ‘Bir şey yok,’ dedi.” Üç ifade şöyle adlandırılsın: A = ‘Ya gelmezse?’, B = ‘Kaygısı her dakika büyüyordu.’, C = ‘Bir şey yok.’ Sunulma yolları hangi seçenekte doğru eşlenmiştir?
3Kurmaca iki parça. P1: “Ben bu sabah erkenden uyandım. Çayı demledim, gazeteyi aldım ve işe gittim.” P2: “Çay — buhar — annemin elleri; dün kapı mı çarptı? tren sesi… hangi durak, hangi…” Bilinç akışı için gevşek çağrışım ve kesinti ölçütü alındığında hangi değerlendirme uygundur?
4Kurmaca roman özeti: Metinde olaylar şu sırayla sunuluyor: (a) Selim zil sesiyle irkilir; (b) Selim, üç gün önce telefonda aldığı haberi anımsar; (c) Selim kapıyı açar ve komşusuyla konuşur. Haber, zil sesinden üç gün önce alınmıştır. Bu bilgiye göre hangi değerlendirme uygundur?
5Kurmaca katalog kaydı: E1, 90 sayfadır ve iki kişi ile tek olay çevresinde kurulmuştur. E2, 70 sayfadır; yirmi yılı kapsayan, çok sayıda kişinin yer aldığı, birçok olaylı bir anlatıdır. Bir öğrenci E2 daha kısa olduğu için E2’yi hikâye, E1’i roman sayıyor. Ders çizgisine göre en uygun değerlendirme hangisidir?
6Kurmaca parça: “Fabrikada vardiya zili çalınca Rıza makineden başını kaldırmadı. Ücretin kesileceği söylentisi içine bir korku gibi oturmuştu; elleri titrerken ipliği kaçırdı.” Birinci öğrenci “fabrika sözcüğü var, parça toplumcu gerçekçidir”, ikinci öğrenci “korku sözcüğü var, parça yalnız iç dünyayı anlatır” diyor. Hangi değerlendirme uygundur?
7Kurmaca parça: “‘Bu kapı neden hep sıkışıyor?’ diye geçirdi içinden Nilay ve anahtarı çevirdi.” Bir öğrenci parçanın bilinç akışı olduğunu savunuyor. Ders ölçütlerine göre hangi değerlendirme uygundur?
8Kurmaca parça: “Leyla tren istasyonunda bekliyordu. Bilet gişesinin önündeki kuyrukta, yıllar önce babasının elini bıraktığı günün sesi birden kulağına doldu. Gişedeki memur adını sordu; Leyla önce cevap veremedi.” Bir okur, istasyon ve bilet gibi somut mekân ve olaylar bulunduğundan bu tür parçaların modernist anlatımla ilgisi olamayacağını söylüyor. Hangi değerlendirme uygundur?
9Kurmaca parça: “Kerem, ustasının önünde kemerini düzeltti. Gençliğinde de böyle sınanmıştı; bu anı, utancını yeniden ayağa kaldırdı. ‘Yine mi hata yaptım?’ diye geçirdi içinden.” Zihinsel durumun kim tarafından sunulduğu bakımından hangi çözümleme doğrudur?
10Kurmaca parça: “Duran, ay sonunda yevmiyesini sayarken parmakları titredi. ‘Bu para kışa yeter mi?’ diye geçirdi içinden.” Bir öğrenci cevabında kanıt göstermeden “kesin toplumcu gerçekçi eser” yazıyor. Ders çizgisine göre hangi cevap kanıtı doğru kurar?
Aklında kaldı mı?
İç konuşma ile iç çözümlemeyi ayırırken neye bakarsın?
Kişinin düşüncesi doğrudan kendi zihinsel sözüyle mi veriliyor, yoksa anlatıcı onun zihnini açıklayıp yorumluyor mu? Dil ve aktarım işaretleri birlikte incelenir.
Geriye dönüş tek başına neden kesin modernizm tanısı değildir?
Aynı teknik farklı anlayış ve dönemlerde kullanılabilir. Daha geniş kuruluş, dil/tema ilişkisi ve kaynak bağlamı gerekir; tek pasaj bütün eseri temsil etmez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.