hepnotAynı olay, farklı anlatıcı
Konunun mantığı
Kurmaca bir metinde anlatıcı, olayları bize aktaran sestir. İncelemeye iki ayrı soruyla başla: Anlatıcı olayın içinde bir kişi olarak mı konuşuyor, hangi bilgilere erişiyor? Birinci ve üçüncü kişi kullanımı ilk soruyu anlamaya yardım eder. Ancak dil bilgisel kişi, ikinci sorunun bütün cevabını tek başına vermez; aktarılan bilginin metindeki kanıtına da bakmalısın.
“Oturdum” gibi birinci kişi çekimleri, anlatıcının kendi yaşadığını aktardığını gösterebilir. Bu kişinin kendi korkusunu anlatması, herkesin gizli düşüncelerini bildiğini göstermez. Üçüncü kişiyle anlatılan bir parça ise dışarıdan görülebilecek hareketleri aktarabilir veya kişilerin dile gelmemiş düşüncelerini de sunabilir. Bu nedenle “üçüncü kişi varsa anlatıcı her şeyi bilir” biçimindeki kısa yolu kullanma; hangi bilginin gerçekten verildiğini ayır.
Derya ve Eren için yazılan kurmaca örnekte A parçası giriş, oturma, kâğıdı katlama ve kapıya bakma gibi davranışları verir. B parçasında anlatıcı hem olaya katılır hem kendi unutma kaygısını anlatır. C parçası Derya'nın korkusunu ve Eren'in başka bir düşüncesini birlikte aktarır; ayrıca onların birbirlerinin kaygısından habersiz olduğunu söyler. Böylece parçalar yalnız kişi çekimiyle değil, aktarılan bilginin sınırıyla da karşılaştırılır.
Bir cümleyi yeniden yazarken iki sütunu ayrı denetle: kişi kullanımı ve bilgi erişimi. “Derya oturdu” yerine “oturdum” yazmak, bütün kişilerin zihnini anlatmaya başlamak değildir. Dış gözlem sınırı korunacaksa söylenmemiş düşünce ekleyemezsin. Ayrıca kısa bir parçada iç düşünce bulunmaması, bütün eserin anlatıcısı hakkında kesin karar vermeye yetmez; sonucunu okuduğun parçanın kanıtıyla sınırla.
Anlatıcının dil bilgisel kişisini ve bilgi erişimini ayrı incele. Kendi kaygısını aktarmak, başkalarının gizli düşüncelerini de bilmek değildir; üçüncü kişi kullanımı da tek başına her şeyi bilen anlatıcı kanıtı olmaz. Kısa parçadaki kanıtı bütün esere otomatik genelleme.
Adım adım bir örnek
Bu üç parça Hepnot için yazılmış kurmacadır. A: Derya, boş salona girip üçüncü sıraya oturdu. Çantasından çıkardığı kâğıdı iki kez katladı ve kapıya baktı. B: Boş salona girip üçüncü sıraya oturdum. Son konuşmamı unutacağımdan korktuğum için kâğıdı elimden bırakamıyordum. C: Derya üçüncü sırada konuşmasını unutacağından korkuyordu. Kapıdaki Eren ise arkadaşının kendisini beklediğini sanıyordu; ikisi de diğerinin kaygısından habersizdi.
Bilgi erişimini izle
- A yalnız gözlenebilir hareketleri verir.
- B anlatıcının kendi kaygısını içerir.
- C iki kişinin birbirinden saklı düşüncelerine erişir.
Sınır: A gibi kısa bir parçada iç düşünce verilmemesi, bütün eserin anlatıcısının sınırlı olduğunu tek başına kanıtlamaz. Bu örnekte yalnız parça karşılaştırılır.
Cümleyi dönüştür ve sınırı koru
- A’yı ben diliyle yeniden yazarken anlatıcıyı olayın içine al.
- B’yi dış gözleme dönüştürürken dile gelmemiş korkuyu çıkar; görülebilir hareketi koru.
- C’deki iki gizli düşünceyi dışarıdan doğrudan bilmek mümkün mü diye sor.
Sınır: Dönüştürme çalışmasıdır; gerçek bir yazarın pasajı taklit edilmiyor.
A’daki eylemleri ben diliyle yazmak ile C’deki bütün gizli düşünceleri bilmek aynı değişiklik midir?
Hatayı bul
Metinde o dendiği için anlatıcı mutlaka herkesin düşüncesini bilir.
İlk hatayı göster
İlk hata: Kişi çekiminden bilgi erişiminin kapsamı çıkarılmış.
Metinde hangi bilginin nasıl verildiğini göster; üçüncü kişi tek başına bütün zihinlere erişim kanıtı değildir.
A’ya Derya’nın içinden geçen bir düşünce eklersen hangi sütunu yeniden kontrol edersin?
Bilgi erişimini. Kişi çekimi üçüncü kişi olarak kalsa bile anlatılan bilginin sınırı değişir.
Dersin soruları
1Yalnız bu parçada sunulan bilgi açısından hangi değerlendirme uygundur? Derya, boş salona girip üçüncü sıraya oturdu. Çantasından çıkardığı kâğıdı iki kez katladı ve kapıya baktı.
Bu soruda hata mı var?2Bu parçadaki anlatıcıyla ilgili en güçlü metinsel kanıt hangisidir? Boş salona girip üçüncü sıraya oturdum. Son konuşmamı unutacağımdan korktuğum için kâğıdı elimden bırakamıyordum.
Bu soruda hata mı var?3Dış gözlemle sınırlı bir üçüncü kişi anlatımı korunmak isteniyor. A parçasına hangi cümle bu sınırı AŞAR? Derya, boş salona girip üçüncü sıraya oturdu. Çantasından çıkardığı kâğıdı iki kez katladı ve kapıya baktı.
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bu ders için yazılmış parça: “Selin bileti uzatırken ‘Acelem yok,’ dedi. Parmakları bilete gereğinden sıkı kenetlenmişti.” Yalnız bu parçaya göre hangi değerlendirme uygundur?
2Bu ders için yazılmış parça: “Peronda ayakta bekledim; saatime üç kez baktım. Selin’in ceketinin yakasını düzelttiğini gördüm ama ne düşündüğünü bilemedim.” Anlatıcının bilgi sınırı için en güçlü metinsel kanıt hangisidir?
3Bu ders için yazılmış parça: “Ferhat, ‘İyiyim,’ dedi. İçinden ‘Yalan söylüyorum,’ diye geçirdi. Selin ise yalnızca onun gülümsediğini gördü.” Yalnız bu parçaya göre anlatıcının bilgi erişimi için hangi çıkarım desteklenir?
4Bu ders için yazılmış parça: “Kapıya yürüdüm; bileti avucumda sıktım. Yanımdaki Ferhat’ın ne düşündüğünü bilmiyordum.” Parça, anlatıcının bilgi sınırı aynen korunarak üçüncü kişiyle (Selin) yeniden yazılacaktır. Hangi yazım uygundur?
5“Selin bileti sıktı ve kapıya baktı.” cümlesi yeniden yazılacaktır. Hangi yeniden yazım kişi kullanımını değiştirir ama anlatıcının bilgi erişimini genişletmez?
6Bu ders için yazılmış üç parça. I: “Ferhat bileti kontrol etti. Selin’in artık dönemeyeceğini düşünerek içinden rahatladı.” II: “Bileti kontrol ettim. Dönemeyeceğimi düşününce içim rahatladı.” III: “Ferhat bileti kontrol etti, gazeteyi katlayıp cebine koydu.” Hangi parça çifti, kişi kullanımı farklı olduğu hâlde anlatıcının bilgi erişimi bakımından aynı türdendir (anlatılan kişinin dile gelmemiş iç durumuna erişir)?
7Bu ders için yazılmış bir değerlendirmede şöyle deniyor: “Romanın ilk iki sayfasında anlatıcı üçüncü kişiyle yalnızca dışarıdan görülebilecek hareketleri aktarıyor.” Bu veriyle hangi çıkarım desteklenir?
8Bir öğrenci, romanın tek bir bölümünde Selin’in dile gelmemiş düşüncesi verildiği için “Bu anlatıcı her kişinin zihnine girer” diyor. Bu iddiayı en çok güçlendirecek ek gözlem hangisidir?
9Bu ders için yazılmış parça: “Ferhat, kapının önünde bir süre kıpırdamadan durdu. Selin’in geç kaldığını düşünüp sabırsızlandı. Kolundaki saate iki kez bakıp başını kaldırdı. Yüzü birden gerildi, çenesi ve yumrukları sıkıldı. ‘Hâlâ gelmedi mi?’ diye alçak sesle mırıldandı.” Parçayı yalnız dışarıdan görülen ve duyulan bilgilere indirgemek için hangi cümle çıkarılmalıdır?
10Bir öğretmen aynı sahneyi iki kez yazdırıyor. Birinci sürümde anlatıcı dışarıdan görüneni aktaran üçüncü kişidir; ikinci sürümde anlatıcı Ferhat’tır (birinci kişi). Bir öğrenci ikinci sürüme “Selin’in o sırada içinden ne geçirdiğini de biliyordum” cümlesini ekleyip “Birinci kişi olduğum için olayın içindeyim, o hâlde bilirim” diyor. Hangi düzeltme uygundur?
Aklında kaldı mı?
Anlatıcıyı belirlerken zamir dışında neye bakarsın?
Olayın içinde olup olmadığına ve eriştiği bilginin sınırına; bunların metinsel kanıtına.
Bir karakterin kendi korkusunu anlatması, başka kişilerin de içini bildiğini gösterir mi?
Hayır. Kendi yaşantısına erişim ile başkasının dile gelmemiş düşüncesine erişim ayrı kanıt ister.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.