hepnotSeçilmiş dünya edebiyatı akımları: romantizm, realizm ve natüralizm
Konunun mantığı
Edebî akım, tarihsel koşullarda ortaklaşan sanat görüşlerini ve eserlerdeki eğilimleri karşılaştırmaya yarar. Dünya edebiyatı bundan çok daha geniştir; bu giriş Batı kaynaklı romantizm, realizm ve natüralizmden seçilmiş ölçütlere odaklanır. Ülkeler, türler ve yazarların üretim evreleri farklılaşabilir. Her eser tek akımın kusursuz örneği veya her yazar bütün hayatınca tek çizginin uygulayıcısı değildir. Bir çevirinin cümle yüzeyinden özgün eserin bütün dil özellikleri de doğrudan okunamaz.
Romantizmde duygunun, hayalin, bireysel özgürlüğün ve etkileyici karşıtlıkların öne çıkması çalışılan eğilimlerdendir. Tarih ve doğa da farklı işlevlerle kullanılabilir; yalnız ağaç veya gözyaşı sözcüğü akımın kanıtı değildir. Anlatıcı yorumunun görünür olması ve iyi/kötü karşıtlıkları, metnin kuruluşuyla birlikte incelenir. Victor Hugo, romantizmle ilişkilendirilen önemli dünya edebiyatı adlarından biridir; burada eserinin olayları veya çeviri cümleleri aktarılmaz.
Realizmde gündelik yaşam, gözlem, toplumsal çevre ve kişilerin davranışlarının inandırıcı bağlantılar içinde sunulması önemsenir. Betimleme yalnız süs değil kişinin koşul ve eylemini anlamaya yarayan işlev taşıyabilir. Bu, kurmacanın fotoğraf veya her cümlesi kanıtlanmış belge olması demek değildir. Duygu bulunması realizmi otomatik dışlamaz; duygu, davranış ve çevre ilişkisinde sunulabilir. Balzac ve Flaubert bu anlayışla ilişkilendirilen dünya edebiyatı adlarıdır; tek eser veya tek kişilik tipiyle bütün gelenek açıklanmaz.
Natüralizm, realizmle ilişkili fakat kişiyi açıklarken kalıtım, fizyolojik koşullar ve çevresel etkileri daha belirleyici biçimde modellemesiyle çalışılabilir. Émile Zola önemli adlardandır; deneysel yaklaşım iddiası bir edebî program bağlamında incelenir. Romanın kurduğu neden ilişkisi gerçek kişilerde aynı sonucun kaçınılmazlığını klinik veya bilimsel olarak kanıtlamaz. Çevreyi anlatan her eser bu nedenle natüralist değildir; hangi açıklama ilişkisinin baskın kurulduğu sorulur. Bu giriş kişilere sağlık veya kalıtımsal davranış tanısı vermez.
Karşılaştırmada duygu/yorum, gözlem/çevre, neden açıklaması ve dil kuruluşunu ayrı ölçütler olarak tut. Bir ölçüt birden fazla akımda bulunabilir; özellik kümesi güçlü bir okuma olanağı verse de yazar, tarih ve bütün eser hakkında ek belge gerekir. Aşağıdaki plan ve kısa parçalar bu ders için yenidir, tarihî romandan çeviri veya yazara atfedilmiş söz değildir. Akım adını ezberlemek yerine hangi gözlemin hangi yorumu desteklediğini açıkla. Klasisizm, parnasizm, sembolizm ve bütün dünya edebiyatları bu paketle tamamlanmış sayılmaz.
Romantizm, realizm ve natüralizm tek sözcükle değil yaratım tercihleri ve neden ilişkileriyle karşılaştırılır. Realist gözlem kurmacayı belge yapmaz; natüralist program güncel bilimsel davranış ispatı değildir.
Adım adım bir örnek
Bu ders için yeni hazırlanmış iki anlatı planı: Pde kahramanın umudu, engeller karşısında yüceltilen duygulu anlatıcı yorumuyla ve keskin karşıtlıklarla kuruluyor. Rde aynı kişinin kararını anlamak için günlük çalışma düzeni, çevre ilişkileri ve gözlenen davranış ayrıntıları öne çıkarılıyor; anlatıcı doğrudan yüceltme yerine bu bağlantıları gösteriyor. Henüz yazılmamış iki öğretim planıdır, tarihî roman değildir.
Baskın anlatım tercihini karşılaştırma
- Pde duygulu yorum/yüceltme ve karşıtlık vurgusu romantizm ölçütleriyle ilişkilendirilebilir.
- Rde gözlem, çevre ve davranış bağlantısı realizm ölçütleriyle ilişkilendirilebilir.
- Bu planlar yazar/tarih belgesi değildir; duygu yalnızPde, çevre yalnızRde bulunabilir diye mutlak sınırlama yapmayız.
Sınır: Çok kısa plan, gerçek eserin bütün akım ilişkilerini kanıtlamaz.
Aynı karar için farklı dayanak
- Her iki planda kişinin kararının anlatılabileceğini koru.
- Okura kararın nasıl duyurulduğu/değerlendirildiği için hangi kanıtların seçildiğini sor.
- Farkı konu adına değil duygu/yorum ve gözlem/bağlantı düzenine bağla.
Sınır: Gerçekçilik ile belgesel doğruluk ve gözlem ile natüralist belirlenim aynı terimler değildir.
Rye yalnız bir duygulu cümle eklense gözleme dayalı bütün kuruluşun kaybolduğu kesin söylenebilir mi?
Hatayı bul
“Bu romanda gözlem var; realizm dışındaki hiçbir eserde gözlem olamayacağına göre yazarın bütün kitapları realisttir.” İlk sorun nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Birden fazla anlayışta bulunabilen özelliği yalnız bir akıma özgü imza saymak.
Gözlemin kullanılışı başka ölçütlerle birlikte değerlendirilir. Tek eserin tek özelliği ne bütün akımı ne yazarın bütün üretim hayatını kesinleştirir.
Çalışılmış R planına karakterin duygusunu açıklayan tek cümle ekleniyor; günlük koşul ve gözlem bağlantıları korunuyor. Bu değişimden bütün planın artık kesin romantik olduğu çıkar mı?
Hayır. Duygu başka anlayışlarda da bulunabilir; tüm kuruluş ve baskın anlatım ilişkileri birlikte incelenir. Bir cümle eklenmesi önceki gözlem bağlarını kendiliğinden silmez veya bütün eserin tarih/yazar aidiyetini kanıtlamaz.
Dersin soruları
1Bu ders için özgün üç plan: K duygu/hayal ve anlatıcının açık yüceltmesiyle güçlü karşıtlıkları öne çıkarıyor. L günlük çevreyi gözlemleyip davranışları toplumsal koşullarla inandırıcı ilişkilerde veriyor. M kişinin davranışını kalıtım/fizyoloji/çevreyi belirleyici sayan deneysel model iddiasıyla açıklıyor. Bu girişin baskın ölçütlerine göre K/L/M sırası hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca bir roman değerlendirmesinde yazarın, kişinin davranışını soy geçmişi ve yaşadığı çevre tarafından kaçınılmaz biçimde belirlenen bir sonuç olarak tasarladığı yazıyor. Öğrenci “Bu kurgu gerçek hayatta aynı çevredeki bütün insanların aynı davranacağını bilimsel olarak ispatlar” diyor. En uygun düzeltme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Bu ders için yazılmış bir anlatıda kişi işini bırakmakta kararsızdır. Öğretmen, planın realist gözlem/koşul ilişkisini güçlendirecek bir ek istiyor. Hangi ek, yalnız etiket koymak yerine bu isteğe en doğrudan yanıt verir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bu ders için yazılmış kısa parça: “Fabrikanın kapısı kapanırken Selim, vardiya çizelgesini, borç defterini ve komşuların sofra düzenini sırayla gözden geçirdi; vazgeçip vazgeçmeyeceğini bu ayrıntıların yan yana gelişi gösteriyordu.” Parçadaki baskın ölçüt hangi seçenekte doğru yorumlanmıştır?
2Bu ders için yazılmış kısa parça: “Yağmurun altında bekleyen çocuk, karşı yamaçtaki ışığa bakıp ‘Oraya mutlaka ulaşacağım!’ diye haykırdı. Anlatıcı, bu azmin her engeli aşacağını sezdirirken kötülük yapanların sonunda yenileceğini de vurguluyordu.” Bu parçada romantizm ölçütüyle en doğrudan ilişkilendirilebilecek gözlem hangisidir?
3Aynı mahalleyi anlatan, bu ders için yazılmış iki taslak: U: Dar sokaklar, ev kiraları ve işçi yevmiyeleri sıralanır; Hasan’ın borçlanması bu ilişkilerle anlaşılır kılınır. V: Aynı borçlanma, Hasan’ın soyundan geldiği varsayılan bir zaafın ve mahalledeki yoksul beslenmenin bedeni bozduğu bir deney düzeneği gibi sahnelenir; kararın başka bir yola sapamayacağı vurgulanır. V’yi U’dan ayıran baskın ölçüt hangisidir?
4Bu ders için yazılmış kurmaca bir romanda kişinin öfkesi, babasından geçtiği ileri sürülen bir eğilim ve yaşadığı çevre koşullarıyla açıklanıyor; kuruluş natüralist programa yakın. Bir okur “Romandaki aile öyküsü öfkenin kalıtsal olduğunu gösterir; babam da öfkeli, o hâlde bende de öfke geni vardır” diyor. Ders çerçevesinde en uygun değerlendirme hangisidir?
5Bir öğretmen, gerçek bir şehir ve gerçek mesleklerin geçtiği ama kişileri kurgusal olan realist bir kısa öyküyü “toplumun gerçek durumunu kanıtlayan belge” diye sunmak istiyor. Ders çerçevesinde en uygun düzeltme hangisidir?
6Bu ders için yazılmış parça: “Fener sönünce kıyıdaki kadın bavulunu iki kez saydı, kasanın anahtarını cebine koydu.” Bir öğrenci “Deniz ve fener geçtiği için bu parça romantizmin kanıtıdır” diyor. En uygun yanıt hangisidir?
7Bu ders için kurgulanmış bir ders notu: “Nehir A. adlı kurgusal yazarın Y romanı (Türkçe çevirisinden okunmuştur) gözleme dayalı çevre betimleriyle ilişkilendirilir.” Hangi çıkarım bu not ışığında en uygundur?
8Bir okur, bu ders için yazılmış bir romandaki işçi mahallesi betimlemesinin gerçek bir mahalleyle ayrıntıya kadar örtüştüğünü görüyor ve “Demek ki romandaki kişilerin davranışları da gerçek insanlarda ölçülmüş” diyor. Bu iddiayı savunmak için hangi ek dayanak gerekir?
9Bir öğrenci şunu söylüyor: “Çalışılan paket romantizm, realizm ve natüralizmi işledi; bu üçü öğrenilince dünya edebiyatındaki akımlar tamamlanmış sayılır.” Ders notuna göre hangi düzeltme uygundur?
10Bu ders için yazılmış bir cümlenin iki farklı Türkçe çevirisi karşılaştırılıyor: biri “Gemi, ufkun ardında usulca eridi.”, öteki “Vapur, görüş çizgisinin gerisinde yavaşça kayboldu.” Sözcük seçimleri ve cümle kuruluşları farklıdır. Ders çerçevesinde özgün dil hakkında hangi çıkarım uygundur?
Aklında kaldı mı?
Realist kurmacada gözlem bulunması eseri tarihî belge yapar mı?
Hayır. Gözlem/çevre ilişkisi bir yaratım tercihidir; kurmaca olayların tümünün gerçekten yaşandığı için ayrı belge gerekir.
Realizm ile natüralizmi bu dar girişte ayıran vurgu nedir?
İkisinde de gözlem ve çevre bulunabilir. Natüralizmde kalıtım/fizyoloji/çevreyi daha belirleyici sayan deneysel neden modeli vurgulanır; bu edebî iddia güncel bilimsel ispat değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.