hepnotİdeal genel dolaşımda sürekli yüzey rüzgârları
Konunun mantığı
Genel dolaşımın lise düzeyindeki ideal modelinde ekvator çevresinde alçak, yaklaşık30°lerde yüksek, yaklaşık60°lerde alçak ve kutup çevrelerinde yüksek basınç kuşakları kullanılır. Bu şema büyük ölçekli ortalama yüzey akışlarını düzenler; basınç merkezlerinin tam o enlemlerde kesintisiz çember olarak durduğunu söylemez. Kara-deniz dağılışı, mevsim ve hava sistemleri kuşakları değiştirir. Sürekli rüzgâr sözü burada bir istasyonda her saatte değişmeyen rüzgâr ölçümü anlamına gelmez.
Alizeler, modelde yaklaşık30° yüksek basınç çevresinden ekvatoral alçağa yönelen yüzey koludur. Kuzey yarım kürede ekvatora doğru ilk meridyonal yön güneydir; hareket yönüne göre sağa sapma batı bileşeni verir: akış kuzeydoğudan güneybatıyadır. Güney yarım kürede ilk yön kuzey, sola sapma batı bileşeni olduğundan akış güneydoğudan kuzeybatıyadır. Adlandırmada ilk yazılan, havanın geldiği yöndür. Bu kavramsal yön kurma, her noktada tam45° açı veya aynı hız hesabı değildir.
Batı rüzgârları yaklaşık30° yüksek basınç çevresinden60° alçak basınç çevresine yönelen orta enlem yüzey akışlarıyla ilişkilidir. Kuzeyde kutba doğru kuzey bileşeni ve sağ sapmayla doğu bileşeni birleşir: güneybatıdan kuzeydoğuya. Güneyde kutba doğru güney bileşeni ve sol sapmayla doğu bileşeni birleşir: kuzeybatıdan güneydoğuya. İki yarım kürede de batıdan doğuya bileşen vardır; fakat kuzey/güney bileşenleri aynı değildir. Üst atmosferdeki her akış bu yüzey tablosuyla eşitlenmez.
Kutup rüzgârları ideal modelde kutup yükseklerinden yaklaşık60° alçak kuşağına yönelen doğulu yüzey akışlarıdır. Kuzeyde daha düşük enleme hareket güneye, sağ sapma batıya bileşen verir; kuzeydoğudan güneybatıya esiş bulunur. Güneyde daha düşük mutlak enleme hareket kuzeye, sol sapma batıya bileşen verir; güneydoğudan kuzeybatıya esiş bulunur. Tam kutup noktasında pusula doğrusunu çizmek yerine kuşak içindeki yön temsilini kullanırız. Kutup ve alize oklarının pusula yönü benzer olabilir; basınç kuşağı ve enlem bağlamı farklıdır.
Çözümde önce kaynak yüksek-hedef alçak kuşağını, sonra yarım küreyi, en son geldiği yön adını yaz. Meltemin günlük veya musonun mevsimlik dönüşünü bu ortalama kuşaklara karıştırma; bunların önceki öğretimi burada yeniden ilk kez sunulmuyor. Orta enlemde bir gün doğulu rüzgâr kaydı, ortalama batı kuşağı modelini tek başına çürütmez; o günün basınç alanı incelenmelidir. Sürekli rüzgâr adı tek başına gerçek yağış miktarı, kesin sıcaklık veya yerel güncel hava tahmini vermez.
İdeal yüzey modelinde30°→ekvator alize;30°→60° batı;kutup→60° kutup rüzgârları. Kuzeyde sağ/güneyde sol sapmayla yönü kur, adı geldiği yönden ver. Ortalama kuşak günlük istasyon tahmini değildir.
Adım adım bir örnek
Yalnız ideal Güney Yarım Küre yüzey kuşak modeli kullanılıyor. S kolu30°G yüksek çevresinden ekvator alçağına, T kolu30°G yüksek çevresinden60°G alçağına yöneliyor. Bunlar gerçek bir günün istasyon kayıtları değildir. Kaynak-hedef, sapma ve rüzgâr adlarını iki temsille kurun.
Meridyonal yön ve sapma zinciri
- S ekvatora giderken kuzey bileşenlidir; güney yarım kürede sola sapma batı bileşeni verir. Akış güneydoğu→kuzeybatı; güneydoğu alizesi.
- T kutba giderken güney bileşenlidir; sola sapma doğu bileşeni verir. Akış kuzeybatı→güneydoğu; batı rüzgârı kuşağı.
- Aynı yüksek kuşaktan farklı alçaklara yönelmek iki ayrı rüzgâr ailesi doğurur.
Sınır: Bu nitel yön tablosu hız, kesin eğrilik veya tek istasyonda her an aynı yön hesabı değildir.
Kaynak–hedef ve geldiği yön tablosu
- S:30°G→0°; batıya ve ekvatora; geldiği yön güneydoğu.
- T:30°G→60°G; doğuya ve kutba; geldiği yön kuzeybatı.
- İlk sütunlar kaynak/hedefi, son sütun rüzgâr adının geldiği yönü tutar; okun hedefini ad sanma.
Sınır: İlk yöntemin aynı ideal modeli farklı düzenlemesidir; bağımsız meteorolojik gözlem veya dolaşım denklemlerinin genel ispatı değildir.
İki kol da aynı yarım kürede sola saparken neden birinde batı, diğerinde doğu bileşeni oluşur?
Hatayı bul
Öğrenci “Alizeler batıya gider; öyleyse batı rüzgârlarıdır. Ayrıca bütün kuzey yarım küre rüzgârları sağa saptığına göre hepsi doğuya gider” diyor. İlk kavramsal hatalar nelerdir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Gidilen yönü rüzgâr adı yapmak ve hareket yönüne göre sağı haritada her zaman doğu saymak.
Alizenin batıya bileşeni doğudan esiş demektir; aileyi kaynak-hedef kuşağıyla birlikte belirle. Kuzeye gidenin sağı doğu, güneye gidenin sağı batıdır. Genel sapma kuralı tek bir sabit pusula oku değildir.
Çalışılmış S/T kaynak-hedeflerinin mutlak enlemleri korunsun ama iki kol Kuzey Yarım Küreye taşınsın. Sapma ve geldiği yönler nasıl değişir?
Sapma sola yerine sağa olur. S30°K→ekvator kolunda kuzeydoğudan güneybatıya alize; T30°K→60°K kolunda güneybatıdan kuzeydoğuya batı rüzgârı yönü verir. Aileler aynı kalırken kuzey/güney yön bileşenleri tersine döner; bu günlük gerçek ölçüm değildir.
Dersin soruları
1İdeal KUZEY Yarım Küre yüzey modelinde hava30°K yüksek kuşağından60°K alçak kuşağına gidiyor. Akışın temsilî geldiği→gittiği yönü ve kuşak adı hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2İdeal yüzey modelinde I:30°G yüksek kuşağından ekvator alçağına; II:kutup çevresindeki70°K yönünden60°K alçak kuşağına akış. I ve II için geldiği yönler ve aileler hangi sırada doğrudur?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bir45°K istasyonunda yalnız bir gün yüzey akışı kuzeydoğudan güneybatıya kaydediliyor. Genel dolaşım modeli bu enlemleri ortalama batı kuşağıyla ilişkilendiriyor. Hangi değerlendirme bu iki bilgiyi doğru ayırır?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1İdeal yüzey modelinde bir kuşakta temsilî akış kuzeybatıdan güneydoğuya doğrudur (rüzgârın geldiği yön kuzeybatıdır). Bu akış hangi yarım küre, kaynak–hedef kuşak ve rüzgâr ailesine uygundur?
2Bir istasyonda rüzgâr güneybatıdan esmektedir. Bu rüzgârın adı ve hareket yönü hangisidir?
3İdeal yüzey modelinde iki istasyon vardır: I istasyonu 50°K’de, II istasyonu 70°G’dedir. İkisi için de günlük gözlem değil, ortalama kuşak akışı soruluyor. Hangi eşleştirme doğrudur?
4Kurmaca iki boylamda yaz ortalaması alınan yüksek basınç merkezlerinin enlemleri 28°K ve 33°K bulunuyor. İdeal genel dolaşım modelinde yaklaşık 30° yüksek basınç kuşağı kullanılıyor. Model ile gözlem arasındaki ilişki için hangi yorum uygundur?
5Bir öğrenci, genel dolaşımdaki “sürekli rüzgâr” kavramı için bir istasyonda rüzgârın her saat aynı yön ve hızda ölçülmesi gerektiğini savunuyor. Aşağıdakilerden hangisi bu kavramı doğru düzeltir?
6İdeal Kuzey Yarım Küre yüzey modelinde X akışı 20°K’de, Y akışı 75°K’dedir ve ikisi de ortalama olarak kuzeydoğudan gelmektedir. X ve Y için hangi yorum uygundur?
7İdeal Kuzey Yarım Küre yüzey modelinde 30°K yüksek basınç kuşağından iki ayrı akış çıkar: biri ekvator alçağına, diğeri 60°K alçağına yönelir. Bu iki akışın geldiği yönler ve rüzgâr aileleri hangisidir?
8Bir kıyı istasyonunda gündüz denizden karaya, gece karadan denize doğru esen bir rüzgâr gözleniyor. Bu rüzgâr için hangi yorum uygundur?
9İdeal yüzey modelinde ekvator alçak basınç kuşağına doğru Kuzey Yarım Küre’de 30°K’den, Güney Yarım Küre’de 30°G’den iki akış yönelir. Bu iki akışın bileşenleri için hangi ifade doğrudur?
10İdeal yüzey modelinde aşağıdaki kollardan yalnız biri doğu bileşeni taşır. Sapma yönü, hareket yönüne ve yarım küreye göre kurulacaktır. Hangisi doğu bileşenlidir?
Aklında kaldı mı?
Kuzey ve Güney Yarım Küre batı kuşaklarında yön bileşenleri nasıl ayrılır?
İdeal30°→60° yüzey kolunda kuzeyde güneybatı→kuzeydoğu, güneyde kuzeybatı→güneydoğu. İkisinde de doğuya bileşen vardır; ekvator/kutup yönü farklıdır.
Sürekli rüzgâr kuşağı tek istasyonun bütün günleri için neyi garanti etmez?
Her gün aynı yön/hız veya aynı yağış miktarını garanti etmez. Kuşak ortalama büyük ölçek modelidir; mevsim, kara-deniz ve günlük basınç sistemleri gerçek akışı etkiler.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.