hepnotİzohipste vadi–sırt ve kesit profili: kıvrımı kotla birlikte oku
Konunun mantığı
İzohips, aynı yükseltideki noktaları bağlar; bu temel bilgi önceki derste vardı. Yeni soru, çizginin vadide veya sırtta neden kıvrıldığı ve bir kesitte hangi yükselti sırasını verdiğidir. Üstten haritada kıvrılan izohipsi yandan arazi kesitiyle karıştırma: aynı V görünüşü, etiketler ve çevre olmadan tek başına akarsu veya kesin akış yönü değildir. Bu derste bütün harita kayıtları özgün, metinle eksiksiz tanımlanmış okul modelleridir; görünmeyen bir şekilden özellik çıkarman beklenmez.
Basit bir vadi modelinde izohipsler vadi içine girerken yüksek kotlara, yani vadinin yukarı kesimine doğru kıvrılır. Vadi tabanında olağan yer çekimiyle alçalan yüzey akışı ayrıca verilmişse akış, yüksek kotlu kesimden alçak kotlu kesime doğrudur; kıvrımın sivri ucunun yönüyle akış yönü ters olabilir. Örneğin uçların kuzeye bakması ancak kuzeydeki kesimin daha yüksek olduğu ve bunun vadi olduğu da doğrulanınca güneye doğru akış yorumunu destekler. Pompalı kanal, tünel veya başka özel düzenek bu modelin dışında tutulur; bunları gerçek haritada kendiliğinden yok sayamayız.
Sırt, iki yanında daha alçak yamaçlar bulunan uzanıştır. Basit sırt boyunca izohipslerin dışarı uzanan burunları yükseltinin azaldığı yöne bakar; bu durum, vadi içindeki kıvrımın yüksek tarafa yönelmesinden farklıdır. Sırtın her iki yamacının eksenden uzaklaşırken alçalması ile vadinin iki yamacının tabandan uzaklaşırken yükselmesi ayrımı yardımcıdır. Bir eksen çizgisinde mutlaka akarsu bulunduğu varsayılmaz. Etiketsiz V işaretine kuzey oku eklemek, hangi tarafta yüksek kot ve hangi tarafta drenaj olduğunu öğrenmenin yerine geçmez.
Kesit profili için önce kesitin hangi uçtan hangi uca okunduğunu belirleriz. Aynı yatay çizgi boyunca izohips kesişimlerinin yatay konumları ve kotları sıralanır; varsa noktasal kotlar ayrıca eklenir. Kot dizisinin artıp azalması kesitin genel biçimini sınırlar. Ancak aradaki tepe veya taban işaretlenmemişse, örneğin 240 m eğrisinin iki kesişimi arasında 260 m eğrisi bulunmaması tepeyi tam 250 m yapmaz. Bu sonuç için kesitin bir kez yükselip bir kez alçaldığı, tepenin 240 m üstünde olduğu ve 260 m ye ulaşmadığı açık model koşulları gerekir. Ara noktaları düz parçalarla birleştirmek yaklaşık çizim tercihidir; gerçek yüzeyin her noktada sabit eğimli ölçüldüğü anlamına gelmez.
Profilde yatay ve düşey eksenler ayrı ölçeklerle çizilebilir. Bir santimetre yatayda 200 m, düşeyde 20 m gösteriyorsa düşey yükselti görselde yataya göre 10 kat abartılmıştır. Bu, gerçek yüksekliğin veya arazinin değişmesi değildir; aynı arazi daha sivri görünebilir. Çizim üzerindeki açı doğrudan gerçek yamaç açısı sayılamaz. Yalnız düşey çizim ölçeği değiştirilirse tepe–taban sırası ve gerçek kotlar korunur; çizimdeki eğim görünüşü değişir. Burada profil okuma derinleşiyor, bütün topoğrafya ve saha ölçümü tamamlanmış sayılmıyor.
Vadi kıvrımı yüksek tarafa, basit sırt burnu alçak tarafa yönelir; etiket ve yer şekli/drenaj kanıtı birlikte okunur. Profilde konum–kot sırası bilinir, işaretsiz uç değer tam belirlenmez. Düşey abartı görünüşü değiştirir, gerçek araziyi değil.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca W–E enine kesitinde yatay konum km, kot m cinsindendir: (0;140), (0,3;120), (0,7;100), (1,0;92), (1,2;100), (1,6;120), (2,0;140). Ortadaki 92 m noktası vadi tabanında doğrudan verilmiş noktasal kottur. Model, W’den bu noktaya kesintisiz alçalır, buradan E’ye kesintisiz yükselir; küçük ek tepe/çukur yoktur. Verilen noktalar arasındaki ayrıntılı eğim ölçülmemiştir. Hangi profil desteklenir ve bu enine kesit akarsuyun kuzeye mi güneye mi aktığını tek başına söyler mi?
Konum–kot dizisini sırayla oku
- W’den merkeze 140→120→100→92 alçalması, sonra 100→120→140 yükselmesi var; iki yamaç arasında vadi tabanı desteklenir.
- Taban 92 m dir; burada izohipsler arasını tahmin etmiyoruz, noktasal kot doğrudan verilmiştir.
- W ve E uçları aynı kotta olsa da iç profil yatay değildir. Enine kesit, vadi boyunca kuzey–güney kot sırasını vermediğinden bu akış yönünü tek başına belirlemez.
Sınır: Kesit düzlemindeki monotonluk açıkça modelde verilmiştir; gerçek arazinin aralarda doğrusal veya iki yamaçta simetrik olduğu eklenmez.
Kanıtı olmayan çizim özelliklerini ele
- Merkezde tepe, tamamen düz taban veya 92 yerine tam 90 m taban çizen seçenekler verilen kotla çelişir.
- Konumlar farklı aralıklıdır; noktaları eş yatay aralıkla dizmek ölçülen yatay konumu bozardı.
- Bir profilin uygun olması kesin yamaç eğriliği ve kuzey–güney akış tanısı için yeterli değildir; bunlar ek kayıt ister.
Sınır: Bu ikinci yaklaşım aynı kaydın tutarlılık denetimidir; bağımsız ikinci arazi ölçümü veya nokta arası tam yüzey modeli değildir.
Taban noktasının 92 m etiketi silinse ve yalnız iki yandaki 100 m kesişimleri kalsa, tabanı yine tam 92 m diye göstermek mümkün mü?
Hatayı bul
“Etiketsiz bir V kıvrımının ucu doğuya bakıyor. Kuzey oku da var; o hâlde burası kesin vadi ve akarsu batıya akar.” İlk kanıt aşımı nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Kot, çevre yamaç ve drenaj kanıtı olmadan kıvrımı zorunlu vadi, yönü zorunlu akış olarak atamasıdır.
Önce yüksek/alçak taraf ve kıvrımın vadi mi sırt mı olduğu denetlenir. Vadi ve olağan alçalan akış verilirse kot sırasından yön bulunabilir. Kuzey oku tek başına bu eksik bilgileri sağlamaz.
Çalışılmış W–E kesitinde 92 m taban etiketi siliniyor. İki 100 m kesişimi arasında tek taban olduğu, 100 m den alçak olduğu ve 80 m ye inmediği ayrıca veriliyor. Ne korunur, ne kaybolur?
Vadi biçimindeki alçalma–yükselme sırası korunur; 80<h<100 m sınırı desteklenir. Tabanı tam 92 veya 90 m seçmek artık gerekçesizdir. Bu enine kesit yine tek başına kuzey–güney akışını göstermez.
Dersin soruları
1Metinle tanımlanan özgün haritada X koridorunda izohips kıvrımlarının uçları kuzeye bakar. Koridor tabanı boyunca kuzeyden güneye sıralı P,Q,R noktalarının kotları 180,160,140 m dir. Her iki yamaç tabandan uzaklaşırken yükselir. Kayıt, bu tabanda normal yer çekimiyle alçalan yüzey akışı olduğunu ve pompa/tünel bulunmadığını açıkça verir. X ve akış için hangi yorum desteklenir?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca kesitte izohips aralığı 20 m dir. A’dan sağa giderken 200,220,240 m eğrileri kesilir; sonra işaretsiz tek bir tepe üzerinden geçilir ve 240,220,200 m eğrileri kesilir. Bu kesitte tepe 240 m den kesin yüksektir, 260 m ye ulaşmaz; bu iki 240 m kesişimi arasında başka dönüş veya düzlük yoktur. Noktasal tepe kotu ve ara yüzey ölçümü verilmemiştir. Tepe kotu h ve profil için hangi ifade uygundur?
Bu soruda hata mı var?3Aynı kurmaca arazi kesiti iki kez çiziliyor. Her ikisinde yatayda 1 cm=300 m. I çiziminde düşeyde 1 cm=30 m, II’de düşeyde 1 cm=60 m. Noktaların gerçek kotları ve yatay konumları değişmiyor; sadece düşey çizim ölçeği farklı. Düşey abartı ve çizimden çıkarım için hangisi doğrudur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Metinle tanımlanan özgün haritada Z koridorunda izohips burunları batıya bakar. Batıya gidildikçe kotlar 400, 380 ve 360 m olarak azalır; koridorun iki yamacı eksenden uzaklaşırken alçalır. Z için hangi yorum desteklenir?
2Metinle tanımlanan özgün haritada doğu–batı doğrultulu bir vadi tabanında yüzey akışı olağan yer çekimiyle batıya doğrudur; pompa ya da tünel yoktur. İki yamaç tabandan uzaklaşırken yükselir. Tabanın yalnız doğu ucunun kotu (340 m) verilmiştir. Vadi izohipslerinin kıvrım uçları hangi yöne bakar ve batı ucunun kotu 340 m’ye göre nasıldır?
3Özgün kesitin noktaları W’den E’ye (km; m) şöyledir: (0; 300), (0,5; 260), (1,2; 220), (2,0; 260), (2,6; 300). Noktalar arasında başka kot verilmemiştir. W’den E’ye ilerlerken profil için hangi ifade desteklenir?
4Özgün kesitte izohips aralığı 20 m’dir. A’dan sağa giderken 160 m eğrisi kesilir, sonra işaretsiz bir çukur taban geçilir ve 160 m eğrisi yeniden kesilir; taban kotu verilmemiştir. Taban kotunun yalnız 140 m’den büyük ve 160 m’den küçük olarak desteklenmesi için hangi ek kayıt yeterlidir?
5Bir arazi kesitinin çiziminde yatayda 1 cm=400 m, düşeyde 1 cm=20 m ölçek kullanılmıştır. Çizim ve gerçek arazi için hangi ifade doğrudur?
6Özgün bir kesitte tepe–taban gerçek farkı 80 m’dir. İlk çizimde bu fark kâğıtta 1,6 cm, yalnız düşey ölçek değiştirilen ikinci çizimde 0,8 cm çıkmıştır; yatay ölçek her iki çizimde 1 cm=500 m’dir. İkinci çizimin düşey ölçeği ve düşey abartısı hangisidir?
7Metinle tanımlanan özgün haritada X vadisinin izohips kıvrımlarının uçları doğuya bakar ve doğuya gidildikçe kotlar 100, 120 ve 140 m olarak artar. Vadi tabanı için yüzey akışı kaydı ya da pompa/tünel bilgisi verilmemiştir. Hangi yorum desteklenir?
8Özgün bir kesitte tepe noktasının kotu h için 240<h<260 m, komşu çukurun taban kotu t için 160<t<180 m olduğu verilmiştir; başka kot bilgisi yoktur. Tepe ile taban arasındaki yükselti farkı h−t için hangi ifade desteklenir?
9Özgün kesitin noktaları W’den E’ye (km; m) şöyledir: (0; 120), (0,3; 140), (1,1; 180), (1,5; 160). Noktalar arasında başka dönüş yoktur. Kesit E ucundan W ucuna doğru okunduğunda profil için hangi ifade uygundur?
10Metinle tanımlanan özgün haritada iki kıvrım vardır. K’nin izohipsleri etiketsizdir ve uçları kuzeye bakar. L’nin uçları da kuzeye bakar; kuzeye gidildikçe kotlar 120, 140 ve 160 m olarak artar ve iki yamaç L’nin ekseninden uzaklaşırken yükselir. Hangi yorum desteklenir?
Aklında kaldı mı?
Vadi ve sırtta kıvrımın yönünü hangi kanıtla birlikte okursun?
Kotların artma/azalma yönü, iki yamaç ile eksenin yüksek/alçak ilişkisi ve varsa drenaj kaydıyla. Basit vadide uç yüksek tarafa, sırtta burun alçak tarafa bakar; etiketsiz V tek başına yeterli değildir.
İki 240 m kesişimi arasında tek tepe 260 m ye ulaşmıyorsa tepe tam 250 m midir?
Hayır. Tepe 240 m den yüksek olarak verilmişse yalnız 240<h<260 sınırı bilinir. Tam kot ve ara eğim için ek ölçüm gerekir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.