hepnotİç ve dış kuvvetler: süreç, malzeme ve zaman
Konunun mantığı
Yeryüzü, yerin içinden kaynaklanan süreçlerle yüzeyde işleyen süreçlerin birlikte etkisiyle değişir. Tektonik hareketler, geniş alanların yükselip alçalması, dağ oluşumu, volkanizma ve depremler iç kuvvetler başlığında incelenir. Bu başlıklar aynı sürede ve tek biçimde gerçekleşmez; tektonik hareketler bölgesel yükselme yanında alçalmayla da ilişkilidir. “İç kuvvetlerin hepsi yalnız yükseltir ve yapıcıdır” ifadesi bu çeşitliliği atlar. İç süreçlerin enerji/mekaniği yalnız günlük Güneş ısınmasıyla açıklanmaz.
Dış süreçler yüzeyde ayrışma, aşındırma, taşıma ve biriktirmeyi kapsar. Akarsu, yer altı suyu, rüzgâr, buzul, dalga ve akıntılar farklı koşullarda etkilidir; yer çekimi de özellikle akış ve kütle hareketlerinde önemlidir. Güneş enerjisi su döngüsünü ve atmosfer dolaşımını destekler fakat her dış sürecin tek doğrudan kaynağı diye sınırsız bir cümle kurulmaz. Hangi etkenin baskın olduğu kayaç özellikleri, iklim, bitki örtüsü, eğim, su ve malzeme varlığı gibi koşullara bağlıdır.
Ayrışma kayaçların bulundukları yerde parçalanması veya kimyasal değişimiyle; aşınma ve taşınma malzemenin yerinden koparılıp başka yere götürülmesiyle ilişkilidir. Taşıma koşulları değiştiğinde malzemenin bir bölümü birikebilir; biriken malzeme daha sonra yeniden taşınabilir. Aynı akarsu bir kesimde aşındırıp başka kesimde biriktirebilir. Bu nedenle dış kuvvetler yalnız ortadan kaldıran süreçler değildir; birikim yer şekilleri de oluştururlar. Süreçler yeryüzünü düzleştirmeyi “amaçlayan” canlı aktörler gibi anlatılmaz.
Bir arazinin geçmişinde farklı süreçler üst üste gelebilir. Tektonik olarak yükselmiş bir yüzey akarsularla yarılabilir; volkanik birim daha sonra ayrışıp taşınabilir. Şimdiki görünüş bütün geçmişi veya tek bir oluşum nedenini kendi başına vermez; kayaç yapısı, tabakaların ilişkileri, birikinti ve tarihleme gibi kanıtlar gerekir. Jeolojik ölçekte birikimli değişim uzun sürebilir ama deprem, püskürme veya heyelan gibi olaylar kısa sürede de değişiklik oluşturabilir. “İç yavaş, dış hızlı” ya da tersi her durumda geçerli ayrım değildir.
Bir günlük hava raporu belirli yüzey süreçlerini tetikleyen koşullara katkı verebilir; dağ sisteminin bütün jeolojik geçmişini açıklamaz. Belirli bir süreç gözlendi diye onun bütün arazide tek başına etkili olduğu da söylenmez. Malzeme hesabında giriş, çıkış ve depolama tanımlanır: başka kaynak/kayıp yoksa depolamadaki değişim giren eksi çıkandır. Bu basit bütçe mekanizmayı izlemeye yardım eder; gerçek arazinin kesin yaşını veya olayın bütün zararını hesaplayan evrensel katsayı değildir.
İç süreçler tektonizma/volkanizma gibi yer içi kökenli olayları; dış süreçler yüzeyde ayrışma, aşınma, taşıma ve birikmeyi içerir. Dış kuvvetler yalnız aşındırmaz; iç kuvvetler yalnız yükseltmez. Yer şekilleri çok süreçli geçmiş taşır; süre ve mekanizma kanıtla incelenir.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bir akarsu kesiminde bir gözlem döneminde yukarıdan80 kg kuru katı malzeme giriyor, aşağıdan50 kg çıkıyor. Kesim içinde yan koldan giriş, kıyıdan ek malzeme veya başka kayıp yok; kuru katı malzeme kütlesi korunuyor. Dönemlik depolama değişimini iki temsille bulunuz.
Giriş–çıkış bütçesi
- Depolama değişimi80−50=+30 kgdır; kesimde net birikim vardır.
- Bu sonuç aynı kesimde hiç malzeme aşınmadığını veya daha sonra taşınamayacağını göstermez; net bütçeyi verir.
Sınır: Başlangıçtaki toplam depolanmış kütle verilmediğinden son toplam miktar değil değişim bulunur.
Geriye denge ve işaret
- Giren80 kgın50 kgı çıkmıştır; korunum gereği30 kg kesimde ek depolanmış olmalıdır.
- 50 kg çıkış+30 kg depolama artışı=80 kg giriş. Pozitif işaret birikimi belirtir.
Sınır: İkinci temsil aynı kütle korunumudur; farklı bağımsız saha deneyi değildir.
Yan koldan20 kg ek giriş sonradan saptanırsa aynı50 kg çıkışla bütçe nasıl değişir?
Hatayı bul
“Kesimde bu dönemde net birikim var; demek ki hiçbir tanecik taşınmadı ve dış kuvvetler aşındırma yapamaz.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Net depolama artışını süreç boyunca taşımanın ve bütün yerel aşınmanın yokluğu saymak.
Giriş çıkıştan fazla olduğunda net birikim olabilir; yine de çok miktarda malzeme taşınmış olabilir. Dış süreçler aşınma, taşıma ve birikmeyi farklı yer/zamanlarda birlikte gösterebilir.
Çalışılmış80 kg giriş/50 kg çıkış örneğinde, aynı dönemde daha önce hesaba katılmayan yan koldan20 kg giriş saptanırsa yeni depolama değişimi nedir?
Toplam giriş100 kg olur; değişim100−50=+50 kgdır. Önceki30 kg sonucu yalnız başka giriş yok varsayımında geçerliydi; kaynağı eklemek bütçeyi değiştirir.
Dersin soruları
1Bir araştırmada kayaç tabakalarının tektonik hareketle yükseldiği, daha sonra akarsuyun bu yükselen yüzeyi yarıp malzeme taşıdığı belirleniyor. Verilen süreç sırası için en uygun yorum hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca bir akarsu kesimine aynı dönemde90 kg kuru katı malzeme girip55 kg çıkıyor. Başka giriş/kayıp yok ve kuru malzeme kütlesi korunuyor. Depolamadaki net değişim hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Bir arazide yüzeyde yeni birikmiş akarsu çökelleri görülüyor. Tabaka ilişkileri incelendiğinde daha yaşlı volkanik kayaçların bu çökellerin altında bulunduğu da belirleniyor. Yalnız bu bilgilerle hangi sonuç savunulabilir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir bölgede dört gözlem listeleniyor: (I) bazalt akıntısının yüzeye çıkması, (II) kıyıda dalgaların falezi aşındırması, (III) bir fay boyunca deprem, (IV) bir yamaçta kayaçların yerinde kimyasal ayrışması. İç ve dış kuvvet ayrımı hangisinde doğru yapılmıştır?
2Kurmaca bir akarsunun yukarı kesiminde yatak derinleşmiş ve vadi daralmıştır; aşağı kesiminde geniş bir ovada çakıl ve kum birikerek geniş bir birikim yüzeyi oluşturmuştur. Bu iki gözlem için hangi yorum doğrudur?
3Kurmaca bir akarsu kesiminde bir dönemde yukarıdan 110 kg kuru katı malzeme giriyor. Başka giriş veya kayıp yok, kuru malzeme kütlesi korunuyor. Dönem sonunda kesimdeki depolamanın 40 kg arttığı ölçülüyor. Aynı dönemde kesimden aşağıya çıkan malzeme kaç kg’dır?
4Kurmaca bir bölgede iki olay kaydedilmiştir. Olay 1: bir fay boyunca saniyeler içinde birkaç santimetrelik yer değiştirme. Olay 2: bir kaya yüzeyinde yüzyıllar boyunca yerinde süren çatlama ve parçalanma. Bu iki olay için hangi değerlendirme doğrudur?
5Kurmaca bir plato kenarında basamaklı bir yamaç görülüyor. Bir rapor yalnızca yamacın görünüşüne dayanıp “bu basamaklar sadece akarsu aşındırmasıyla oluşmuştur” sonucuna varıyor. Bu sonucu sınamak için en uygun ek kanıt hangisidir?
6Kurmaca bir yamaçta bir kaya bloğu yerinde çatlayıp irili ufaklı parçalara ayrılmıştır; parçalar henüz yerlerinden oynamamıştır. Bu aşama için hangi tanım doğrudur?
7Bir öğrenci “Dağ oluşumu da, kütle hareketleri de, akarsu aşındırması da sonuçta Güneş ısınmasından kaynaklanır” diyor. Derse göre bu ifade için hangi değerlendirme doğrudur?
8Kurmaca bir akarsu kesiminde iki ardışık dönem ölçülüyor (başka giriş/kayıp yok, kuru malzeme kütlesi korunuyor). 1. dönem: giriş 60 kg, çıkış 30 kg. 2. dönem: giriş 20 kg, çıkış 50 kg. İki dönem sonundaki toplam depolama değişimi ve yorumu hangisidir?
9Kurmaca bir kıyı vadisinin derinliği 200 m’dir. Bölgede yakın zamanda bir heyelan, kıyı yamacında birkaç metrelik ani bir çökme oluşturmuştur. Bu bilgilerden hangi sonuç savunulabilir?
10Kurmaca bir ölçüm kesiminde son bir yılda 12 kg kuru katı malzeme net birikmiştir (girişten çıkış çıkarılmıştır). Kesimdeki toplam birikinti bugün 240 kg’dır. Bir öğrenci “birikinti tam 20 yılda oluşmuştur” diyor. Malzeme bütçesine göre hangi değerlendirme doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Dış kuvvetleri yalnız “aşındırıcı” saymak neden eksiktir?
Malzeme taşır ve uygun koşullarda biriktirirler; birikim yer şekilleri de oluşur, birikenler yeniden taşınabilir.
Bir günlük hava olayı ile bir arazinin jeolojik gelişimi nasıl ayrılır?
Hava olayı bazı güncel süreçlere koşul/tetikleyici olabilir; bütün uzun geçmişi tek başına açıklamaz. Jeolojik süreçlerin kendisi de hem kısa olaylar hem uzun birikimli değişimler içerebilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.