hepnotAkarsu vadisi, menderes ve birikim şekillerinin koşulları
Konunun mantığı
Akarsu yatağını ve çevresini aşındırır,malzeme taşır ve uygun koşullarda biriktirir. Bir şekli adlandırırken yalnız görünüş değil,konum,akış koşulları,malzeme ve süreç kanıtı aranır. Akışın taşıyabildiği tane boyutu ve miktarı debi,eğim,yatak geometrisi,pürüzlülük gibi etkenlerle ilişkilidir;tek bir eğim sayısı bütün akarsuların hızını veya şeklini kesin belirlemez. Bu derste örnekler kurgusaldır ve hangi koşulun değiştiği açık verilir. Önceki malzeme bütçesini tekrarlamak yerine,bu koşulların farklı yer şekilleriyle ilişkisi inceleniyor.
Derine aşındırmanın belirgin olduğu bazı kesimlerde dar ve Vbiçimli çentik vadiler gelişebilir;yanal aşındırma ve taban birikimiyle geniş alüvyal tabanlı vadiler görülebilir. Kayaçların direnci,tabakalanma,tektonik yükselme ve taban seviyesi değişimi bu görünüşü etkiler. Dar vadi mutlaka takvim yaşı küçük akarsu demek değildir;boğaz veya kanyon gibi adlar farklı yapısal/jeolojik koşullar gerektirebilir. Bir fotoğraftan kesin yıl,gelişim hızı veya bütün havzanın aynı aşaması çıkarılmaz. Vadi kesiti ile yatağın üstten kıvrımı farklı gözlem türleridir.
Menderes,yatağın kıvrılarak uzanmasıdır;genellikle düşük eğimli geniş tabanlı kesimlerde belirginleşir. Basit açık kıvrım modelinde dış kıyıda daha güçlü yerel aşındırma,iç kıyıda birikme birlikte görülebilir. Bu eşzamanlılık “menderes yalnız birikim şeklidir” sonucunu bozar. Akış ayrıntıları ve kıyı malzemesi gerçek örneklerde incelenmelidir;bir kıvrımın varlığı her kesimde aynı hız veya aynı aşınma miktarı demek değildir. Önceden oluşmuş kıvrımların yükselme/yeniden yarılmayla derine gömülebilmesi de menderesi tek bir evrensel yaş evresine eşitlemeyi sınırlar.
Akarsu dar ve eğimli kesimden daha az eğimli açık etek düzlüğüne çıktığında,verilen koşullarda akış yayılıp taşıma yeterliği düşerse birikinti konisi veya yelpazesi gelişebilir. Malzeme temini,taşkınların niteliği ve yerel topografya önemlidir;her etekte mutlaka aynı şekil oluşmaz. Yelpaze dağ eteğinde karasal ortama yayılabilir;deniz kıyısında olma şartı yoktur. Birden fazla etek birikimi zamanla birleşebilir. Aynı akarsuda yukarıda derine aşındırma,aşağıda yanal aşındırma veya birikme görülmesi çelişki değildir;tek şekli bütün akarsuya genelleme.
Delta,akarsuyun bir göl/denize ulaştığı ağız çevresinde taşıdığı malzemenin kalıcı birikimiyle ilişkilidir. Yeterli malzeme gelmesi ve kıyıda bunun dalga/akıntıyla yeniden dağıtılıp uzaklaştırılmasına göre korunabilmesi önemlidir;sığ ve elverişli kıyı geometrisi gelişimi kolaylaştırabilir. Akarsuyun denize ulaşması tek başına delta garantilemez. Güçlü kıyı yeniden işlenmesi,birikim alanı koşulları ve malzeme azalması gelişimi değiştirebilir. Delta yalnız kusursuz üçgen çizim demek değildir;biçimleri farklılaşır. Burada süreçleri koşullu ayırıyoruz;bütün akarsu jeomorfolojisi veya gelecekteki kıyı çizgisi tahmini tamamlanmıyor.
Şekli konum+süreç+malzemeyle tanı. Mendereste yerel aşınma ve birikim birlikte olabilir;her kıvrım tek yaş evresi değildir. Etek yelpazesi karada,delta su kütlesi ağzında farklı koşullarla gelişir;denize dökülmek delta garantisi değildir.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bir havzanın Kkesiminde akarsu dar,eğimli vadiden kapalı bir iç havzanın geniş etek düzlüğüne çıkıyor;deniz veya göle ulaşmıyor. Ölçümlerde akışın yayıldığı,taşıma yeterliğinin düştüğü ve etekte yelpaze biçimli çakıl birikimi belirlendi. Ayrı Lkesimi ise denize açılıyor;ince malzeme geliyor fakat güçlü kıyı akıntısının malzemeyi ağızdan uzaklaştırdığı,birikimin ağızda korunmadığı görülüyor. Kyi nasıl adlandırır,Lde neden yalnız ağız varlığından delta kararı veremeyiz?
Konum ve süreç kanıtı tablosu
- K:dağ/etek geçişi+karada yayılma+çakıl birikimi → birikinti yelpazesi yorumu desteklenir. Deniz/göl ağız öncülü yoktur.
- L:akarsu ağzı var ama korunmuş ağız birikimi yok;akıntının yeniden taşıması delta gelişimini bu gözlemde sınırlar.
- İki kesimde malzeme taşınması var;yalnız bunun varlığı aynı şekil sınıfını zorunlu yapmaz.
Sınır: Bu belirli gözlem modeli;Lde gelecekte hiçbir delta oluşamaz veya geçmişte hiç oluşmadı denmiyor.
Aday adların gerekli kanıtını sınama
- Kye delta demek su kütlesine açılan ağız koşulunu karşılamaz;verilen etek-yayılma kanıtı yelpazeyi destekler.
- Lye gelişmiş delta demek için ağız çevresinde korunmuş birikim/şekil kanıtı aranır;yalnız gelen malzeme bunu sağlamaz.
- Aynı malzemeyle kıyı yeniden taşıması zayıflarsa Lde birikimin korunma olasılığı değişebilir;somut gelişim için diğer koşullar da izlenir.
Sınır: Bu sınıflama/karşıkoşul muhakemesidir;bağımsız ikinci saha deneyi veya kesin kıyı tahmini değildir.
Kde yelpaze adını destekleyen konum bilgisi hangisi? Lde gelen malzeme ile korunmuş birikim neden aynı kanıt değildir?
Hatayı bul
“Üstten fotoğrafta kıvrımlı yatak gördüm;akarsu kesin aynı yaş evresinde,artık derine aşınma yapamaz.” İlk kanıt aşımı nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Kıvrım geometrisini evrensel bir jeolojik yaş ve bütün kesimler için derine aşınma yokluğu kanıtı saymak.
Kıvrım menderes yorumu için başlangıç olabilir;kesit,kayaç,yükselme/taban seviyesi ve süreç gözlemleri gerekir. Kıvrımlar sonraki yarılmayla gömülebilir. Tek üstten görüntü kesin yıl veya bütün havzanın tek süreç evresini vermez.
Çalışılmış Ldeniz ağzında malzeme girişi ve diğer koşullar aynı kalsın;kıyı akıntısının yeniden uzaklaştırması uzun süre zayıflasın. Hangi çıkarım yapılabilir,hangisi yapılamaz?
Ağız çevresinde birikimin korunması daha elverişli hâle gelebilir;bu delta gelişimini destekleyen bir koşuldur. Yine de ölçüm ve diğer koşullar olmadan kesin yüz ölçümü,üçgen biçim,oluşum yılı veya gelecekte kesintisiz büyüme sonucu çıkarılamaz.
Dersin soruları
1Kurmaca düşük eğimli alüvyal yatakta tek bir açık kıvrım inceleniyor. Akış gözlemleri dış kıyı yakınında yerel aşındırmanın,iç kıyıda malzeme birikiminin belirgin olduğunu gösteriyor. Kıyılarda ayrı bir yapısal müdahale yok. Veriyi en uygun birleştiren yorum hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca iç havzada dağ eteğine çıkan akarsu,deniz veya göl bulunmayan düzlüğe yayılıyor. Eğim ve akışın taşıma yeterliği azalıyor;çakıllar etekte genişleyen bir yüzeyde birikiyor. Verilen süreç/konumla en uygun şekil hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca X ve Y akarsu ağızlarında aynı gözlem süresinde benzer miktarda malzeme geliyor;su altı birikim alanı koşulları benzer. Xte dalga/akıntının malzemeyi ağızdan uzaklaştırması zayıf;Yde güçlü. Başka koşullar aynı kabul edildiğinde hangi karşılaştırma bu modelle desteklenir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir akarsuda iki enine kesit verilmiştir: I kesitinde vadi dar ve V biçimli bir çentiktir; II kesitinde vadi geniştir ve tabanı alüvyonla kaplı, düzdür. Başka veri yoktur. Hangi eşleştirme bu kesitlerle uyumludur?
2Kurmaca bir akarsuyun üç kesimi şöyle kaydedilmiştir: K1’de dar V biçimli vadi ve derine aşındırma; K2’de geniş alüvyal taban ve kıvrımlı yatak; K3’te göle açılan ağız. Hangi yorum bu kayıtlarla uyumludur?
3Kurmaca bir akarsu denize açılıyor. Ağız çevresinde kıyıya doğru uzanan, kuşbakışı üçgen olmayan, düzensiz parmaksı çıkıntılı geniş bir birikim alanı ölçülmüş; malzeme girişi sürüyor ve kıyıdaki yeniden dağıtım zayıf. Hangi yorum veriye uygundur?
4Kurmaca bir dağ eteğinde yan yana üç akarsunun birikinti yelpazeleri uç uca birleşerek eğimli ve geniş tek bir yüzey oluşturmuştur; yüzey denizden ve gölden uzaktadır. Hangi değerlendirme uygundur?
5Kurmaca bir bölgede akarsu, dar ve derin bir vadinin dibinde belirgin kıvrımlarla akıyor. Bölgede yükselme izleri ve dirençli kayaç kaydı vardır. Öğrenci üstten görünüşü ve vadi kesitini birlikte yorumlayacaktır. Hangi yorum veriye uygundur?
6Kurmaca bir akarsuda ardışık iki kıvrım vardır. P kıvrımının dış kıyısında belirgin yerel aşındırma ölçülmüştür; R kıvrımı için ölçülmüş aşınma değeri bilinmemektedir. Bir öğrenci “ikisi de menderes kıvrımı olduğundan R’de de aynı miktarda aşınma vardır” diyor. Hangi değerlendirme uygundur?
7Kurmaca bir göl kıyısında G ve H akarsu ağızları vardır. İkisi de benzer miktarda malzeme getirir; G’nin ağzında geniş bir birikim alanı gelişmiş, H’nin ağzında belirgin bir birikim gelişmemiştir. Kıyı geometrisi ve dalga/akıntı etkisi ölçülmemiştir. Bu farkı açıklayabilecek aday koşul hangisidir?
8Kurmaca bir akarsuyun Ü kesiminde vadi dar ve V biçimlidir; kayaç dirençlidir ve yükselme sürmektedir. Aşağıdaki V2 kesiminde vadi daha geniştir; kayaç dirençsizdir ve yükselme yoktur. Bir öğrenci kesit farkından yaş sıralaması çıkarmaya çalışıyor. Hangi değerlendirme uygundur?
9Kurmaca bir kıvrımın dış kıyısında 2010–2015 arasında yılda 0,5 m, 2015–2020 arasında yılda 2 m yanal geri çekilme ölçülmüştür. Bir öğrenci “kıvrım varsa hız hep aynıdır; 2010–2020 toplamı ilk dönemin hızıyla bulunur” demektedir. Hangi değerlendirme veriye uygundur?
10Kurmaca bir haritada bir akarsuyun aşağı ucunda kuşbakışı üçgene benzeyen bir birikim şekli çizilmiştir; çevresinin kara mı su mu olduğu gösterilmemiştir. Bu şeklin birikinti yelpazesi mi, delta mı olduğu tartışılmaktadır. Hangi ek bilgi bu ayrım için en belirleyicidir?
Aklında kaldı mı?
Birikinti yelpazesi ile deltayı yalnız “akarsu biriktirmiş” diyerek neden birleştirmeyiz?
Yelpaze karasal etek geçişinde yayılmayla gelişebilir;delta göl/deniz ağzında malzemenin korunmuş birikimiyle ilişkilidir. Konum ve yeniden taşıma koşulları farklıdır.
Menderesin iç/dış kıyısında birikme ve aşınma aynı anda olabilir mi?
Verilen basit açık kıvrım modelinde evet;yerel akış ve kıyı koşulları buna izin verir. Bu,akarsuyun her noktasında aynı süreç veya kesin jeolojik yaş demek değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.