hepnotAfet ve sürdürülebilirliğe giriş: tehlike, maruz kalma ve değerlendirme sınırı
Konunun mantığı
Tehlike, zarar doğurma potansiyeli taşıyan süreç veya olayla ilgilidir; deprem, taşkın ya da teknolojik süreçler farklı bağlamlarda incelenebilir. Afet ise olayın insan ve sistemlerle etkileşimindeki ciddi sonuçlarla ilgilidir; tehlike sözcüğünün başka adı değildir. Aynı olay türü her yerde aynı sonuca yol açmaz. Hangi alan, zaman, şiddet veya olasılık düzeyinin incelendiği açıklanmadan yalnız tehlike adından kayıp büyüklüğü belirlenmez.
Maruz kalma, tehlikeye açık alanda bulunan insanlar, altyapı, konut veya üretim varlıklarıyla ilgilidir. Kırılganlık ise bu unsurların etkilenmesini artırabilen fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel koşulları ifade eder. Aynı tehlike ve aynı sayıda varlık altında bile özellikler farklıysa sonuçlar farklı olabilir. Bir bölgede daha çok kişinin bulunması yalnız maruz kalmanın bir ölçüsüdür; kişilerin zarar görme oranı veya olayın şiddetiyle otomatik eşitlenmez.
Kapasite, riskle başa çıkma ve onu azaltmada kullanılabilen bilgi, beceri, kurum, altyapı ve kaynakların birleşimiyle ilgilidir. Yalnız bir araç veya bina sayısından bütün kapasite ölçülmüş sayılmaz. Afet riski belirli dönemdeki potansiyel kayıpla ilgilidir; tehlike, maruz kalma, kırılganlık ve kapasitenin ilişkisi değerlendirilir. Bir önlemin riski azaltabilmesi riskin her koşulda sıfır olduğu anlamına gelmez. Sınıf modeli gerçek saha, yapı güvenliği veya kişisel acil durum kararının yerine kullanılmaz.
Sürdürülebilirlik incelemesi yalnız bugünkü üretimi veya tek çevre göstergesini en yüksek yapmaya indirgenmez. Ekonomik, sosyal ve çevresel boyutların bugünkü ve gelecek etkileri birlikte değerlendirilir. Bir çözümün bir mahallede yükü azaltıp başka yerde artırması ya da ilk yılda ucuz görünürken sonraki bakım yükünü artırması mümkündür. Bu yüzden sınır ve süre belirtilir; kısa dönem iyileşmesi bütün yaşam döngüsü ve bütün topluluklar için otomatik üstünlük sayılmaz.
Hedef, uygulama ve ölçülen sonuç farklı kayıtlardır. Bir projenin sürdürülebilirlik amacı taşıması, bütün sonuçlarının bu amacı karşıladığının kanıtı değildir. Başlangıç durumu, karşılaştırma koşulları, kullanılan toplam/kişi başı ölçüt ve başka etkenler incelenir. Bir afet öncesi risk modeli veya çevresel toplam hesabı, model koşulları içinde değerlendirilir; gerçek dünyada tek nedenli kesin tahmin yapılmaz. Bu ders kavram ve veri okuma çalışmasıdır; afet anında kişiye davranış veya sağlık/güvenlik talimatı sunmaz.
Tehlike olay potansiyeli, maruz kalma alandaki unsurlar, kırılganlık etkilenebilirlik koşulları, kapasite başa çıkma/azaltma olanaklarıdır. Risk kesin kayıp; sürdürülebilir hedef de tamamlanmış sonuç değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca bir taşkın modelinde iki yerleşmenin olay olasılığı ve şiddet varsayımı aynıdır; ikisinde de100 model varlığı bulunur. K’de belirli koşullu hasar oranı0,10, L’de0,30 verilmiştir. Bu oranların başka koşullarla değişmediği kabul edilerek yalnız “olay gerçekleşirse ortalama etkilenen varlık=varlık sayısı×koşullu hasar oranı” hesaplanacaktır. Gerçek yerleşme, güvenlik ölçümü veya bütün risk bileşenlerinin tam hesabı değildir.
Kavramsal bileşenleri önce ayır
- Ortak tehlike varsayımı ve ortak100 varlık maruz kalma verisidir.
- Verilmiş0,10 ve0,30 oranları farklı koşullu etkilenme modelini gösterir; gerçek kırılganlığın bütün boyutları ölçüldü denmez.
- K için10, L için30 ortalama etkilenen model varlığı bulunur.
Sınır: Ortalama koşullu model sonucu gerçek olayda kesin10 veya30 varlığın etkileneceği anlamına gelmez.
Oran ile ortalama toplamı karşılaştır
- K:100×0,10=10; L:100×0,30=30.
- Varlık sayısı eşit olsa da verilen oranlar nedeniyle koşullu ortalamalar farklıdır.
- Yalnız tehlikenin aynı olmasına bakıp bütün sonuçları eşitleyen iddia bu modelde geçerli değildir.
Sınır: Olay olasılığıyla ayrıca çarpılmadığı için bu değerler yıllık beklenen kayıp değildir; parasal değer veya insan kaybı da verilmez.
K’de varlık sayısı200’e çıksa ve koşullu oran0,10 kalsa, oran ile etkilenen ortalama sayı birlikte nasıl yorumlanırdı?
Hatayı bul
“Yeni program afet riskini azaltmayı hedefliyor; hedef yazıldığına göre tehlike artık yok ve bütün risk sıfırdır.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Hedefi ölçülmüş sonuç, risk azaltmayı da tehlikenin yok olması ve bütün artık riskin sıfırlanmasıyla eşitlemesidir.
Hedef, uygulama ve sonuç ayrı incelenir. Tehlike sürerken maruz kalma veya kırılganlık/kapasite değişimiyle risk azalabilir; azalma sıfır risk garantisi değildir.
Çalışılmış taşkın modelinde K varlık sayısı200’e çıkıp koşullu oran0,10 kalsaydı ne değişirdi?
Olay gerçekleşirse ortalama etkilenen sayı200×0,10=20 olurdu; oran0,10 olarak aynı kalırdı. Toplamın büyümesi oran veya tehlikenin mutlaka arttığı anlamına gelmez. Bu değer yıllık beklenen kayıp veya gerçek bir yerleşme için kesin sayı değildir.
Dersin soruları
1Tamamen kurmaca bir risk incelemesinde I: belirli alandaki taşkın olasılığı/şiddet senaryosu; II: bu alandaki konut sayısı; III: konutların bu olaya karşı etkilenebilirliğini artıran fiziksel koşullar; IV: kurumların bilgi, kaynak ve koordinasyon olanakları ayrı kaydediliyor. I–II–III–IV için en uygun kavramsal sıra hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca iki depo modelinde tek yıl için aynı tür tek olayın gerçekleşme olasılığı0,20dir; o yıl en fazla bir olay vardır. A’da50, B’de100 eş değer model varlığı bulunur. Olay olursa her varlığın etkilenme olasılığı iki depoda da0,10dur; olmazsa etkilenme0dır. Yıllık beklenen etkilenen toplam, olay olasılığı×varlık sayısı×koşullu etkilenme olasılığı diye tanımlanır. Bu sınıf modeli gerçek risk kararı değildir. (A;B) yıllık beklenen etkilenen toplam ve yorum hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün kurmaca iki hizmet sistemi aynı20 yıl boyunca her yıl aynı miktar hizmet verir. Sistem sınırı yapım, işletme ve ömür sonunun tamamını kapsar; başka salım yoktur. X’in yapım/ömür sonu toplamı200, işletmesi yılda20 kg CO2-eşdeğeri; Y’nin yapım/ömür sonu toplamı80, işletmesi yılda30 kg CO2-eşdeğeridir. Diğer çevresel, sosyal ve ekonomik ölçütler verilmemiştir. Hangi sonuç veriye uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir mahalle kaydında yalnız şu bilgi vardır: yapıların çoğu sığ temellidir ve zemin katları taşkın düzeyinin altında kalmaktadır. Olay şiddeti, konut sayısı ve kurum olanakları kayıtta yoktur. Bu kayıt hangi kavramı örnekler?
2Kurmaca bir taşkın senaryosunda P mahallesinde 800, R mahallesinde 300 konut vardır. İki mahallede de konutların yapı özellikleri aynıdır ve olay şiddeti aynı kabul edilmiştir. Hangi karşılaştırma uygundur?
3Kurmaca modelde tek yıl için olay olasılığı 0,15 ve olay olursa her varlığın etkilenme olasılığı 0,40’tır. Yıllık beklenen etkilenen toplam (olasılık × varlık sayısı × koşullu etkilenme olasılığı) 6 bulunmuştur. Alanda kaç varlık vardır?
4Kurmaca bir model, bir ilçede 30 yıllık sürede ortalama 12 konutun etkileneceğini hesaplıyor. Modelin girdileri olay olasılığı, 400 konutluk varlık sayısı, bir koşullu oran ve kurumun 5 aracıdır. Bir yurttaş bu sonucu nasıl yorumlamalıdır?
5Kurmaca bir taşkın seti yalnız A mahallesinde (200 konut) uygulanıyor; set sonrası su aşağıdaki B mahallesine (100 konut) yöneliyor. Etkilenen konut sayısı A’da 10’dan 3’e, B’de 4’ten 9’a değişiyor. Hangi sonuç veriye uygundur?
6Kurmaca X ve Y kentlerinin belgelerinin ikisinde de “salımı azaltma” hedefi yazılıdır. X’te toplam salım 400 kt’den 440 kt’ye, nüfus 100 bin kişiden 160 bin kişiye çıkmıştır. Y’de toplam 300 kt ve nüfus 100 bin kişi değişmemiştir. Hangi sonuç veriye uygundur?
7Kurmaca bir kentte önceki yıllarda aynı büyüklükteki taşkın olaylarında yılda ortalama 60 konut etkilenmiştir. Program hedefi bunu 30’a indirmektir. Program kapsamında bir set tamamlanmış ve bu yıl aynı büyüklükteki bir olayda 55 konut etkilenmiştir. Hangi değerlendirme veriye uygundur?
8Kurmaca bir vadide şiddetli bir taşkın olayı kaydedilmiş; olayın etkilediği kesimde hiç yerleşim, yapı ya da üretim alanı bulunmamaktadır. Hangi yorum bu kayda uygundur?
9Kurmaca bir kıyı kentinde yeni su temini projesi, ilk yıl su üretimini artırmıştır. Aynı projede kent merkezi dışındaki yeraltı su seviyesi her yıl 0,5 m düşmektedir; başlangıç seviyesi 12 m’dir. Düşüş hızı aynı kalırsa 10 yılın sonunda seviye ve doğru yorum hangisidir?
10Kurmaca iki kurumun ikisinde de 6 araç ve 120 gönüllü vardır. P Kurumu’nun kayıtlarında son iki yıldaki tatbikatlar, haberleşme planı ve yedek yakıt stoku bulunur; Q Kurumu’nun kayıtlarında bunların hiçbiri yoktur. Q’nun yöneticisi “araç ve gönüllü sayıları aynı, o hâlde iki kurumun kapasitesi de aynıdır” demektedir. Hangi değerlendirme uygundur?
Aklında kaldı mı?
Tehlike, maruz kalma, kırılganlık ve kapasite aynı bilgi midir?
Hayır. Olay potansiyeli; alandaki insan/varlıklar; etkilenebilirliği artıran koşullar; başa çıkma/azaltma olanakları ayrı alanlardır. Gerçek risk bunların bağlamlı ilişkisiyle değerlendirilir.
Bir projenin ilk yıl salımı düşükse bütün sürdürülebilirliği kanıtlanır mı?
Hayır. Süre ve sistem sınırı ile ekonomik, sosyal ve diğer çevresel etkiler incelenir. Hedef metni veya tek gösterge bütün sonuçların yerine geçmez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.