İçeriğe geç
hepnot.
Öğrenmeye başlaDersler
Konu anlatımlarıTekrarlarımNasıl çalışır?HakkındaİletişimGizlilik ve KVKK
Ana sayfa/Dersler/Nükleik asitten polipeptide: iplik yönü, kodon ve süreç ayrımı
YKS · BİYOLOJİ

Nükleik asitten polipeptide: iplik yönü, kodon ve süreç ayrımı

Bu derste Verilen kalıp/kodlayan iplik yönünden mRNA dizisini kurar. Açık okuma çerçevesinde kodon/stop ve ökaryotik çekirdek geni koşullarını koruyarak sınırlı çeviri yapar.
Taslak ders · branş editörü incelemesi sürüyor. Hata görürsen bize bildir.

Hepnot tarafından yapay zekâ desteğiyle hazırlandı · Taslak sürümü: 16 Ekim 2026

TEMEL FİKİR

Konunun mantığı

Kalıp, RNA ve kodonlar. Çalışılmış örnekte kalıp 3′–TAC CCG ATT–5′ ipliğine tamamlayıcı ve zıt yönlü RNA 5′–AUG GGC UAA–3′ sentezlenir; kodlayan iplik 5′–ATG GGC TAA–3′ T/U farkı dışında RNA ile aynıdır. İlk AUG’den üçlü okumada Met–Gly oluşur, UAA stoptur ve amino asit eklemez. Ökaryot çekirdek geninde transkripsiyon ve işleme çekirdekte, translasyon sitoplazmadaki ribozomda gösterilir.
Kalıp, RNA ve kodonlar. Çalışılmış örnekte kalıp 3′–TAC CCG ATT–5′ ipliğine tamamlayıcı ve zıt yönlü RNA 5′–AUG GGC UAA–3′ sentezlenir; kodlayan iplik 5′–ATG GGC TAA–3′ T/U farkı dışında RNA ile aynıdır. İlk AUG’den üçlü okumada Met–Gly oluşur, UAA stoptur ve amino asit eklemez. Ökaryot çekirdek geninde transkripsiyon ve işleme çekirdekte, translasyon sitoplazmadaki ribozomda gösterilir. Şematik; ölçek ve gerçek biçim değildir. Harf dizileri çift sarmalın biçimini, uzunluğunu veya gerçek bir geni göstermez; ribozom simgesi yapısal çizim değildir. Kodon eşlemesi yalnız dersin verdiği standart model eşlemesidir; alternatif kod ve başlangıç istisnaları dahil edilmez. Çekirdek–sitoplazma paneli nükleer ökaryot geni içindir; prokaryotlara ve organel genlerine genellenmez. Deney, üretim, genetik tanı veya sağlık önerisi değildir.

DNA ve RNA nükleotit dizileriyle bilgi taşıyan moleküllerdir; protein zinciri ise amino asitlerden oluşur. Transkripsiyon DNAdeki bir bölgenin RNAye aktarımı, translasyon mRNA bilgisinin ribozomda polipeptit sırasıyla ilişkilendirilmesidir. DNA kendi molekülü hâlinde amino aside dönüşmez; RNA üretimi de DNA kopyasının zorunlu olarak kaybolduğu anlamına gelmez. Her RNA protein kodlayan mRNA değildir; rRNA ve tRNA gibi görevli RNAler de vardır. Bu giriş yalnız verilen protein kodlayan kısa bölümleri izler.

Nükleik asit iplikleri5′ ve3′ uçlarıyla yönlüdür. Transkripsiyonda kalıp DNA3′→5′ okunurken RNA5′→3′ sentezlenir ve bazlar tamamlayıcı eşleşir: DNA A karşısına RNA U, T karşısına A, G karşısına C ve C karşısına G gelir. Kodlayan/kalıp olmayan DNA aynı5′→3′ yönde yazıldığında mRNA dizisiyle T/U farkı dışında uyuşur; kalıp ipliği doğrudan Tyi U yaparak kopyalamayız. Kalıp5′→3′ verilmişse RNAyi5′→3′ yazmak için sıralama yönü de dikkate alınır.

Ribozom mRNAyi belirtilen başlangıç ve okuma çerçevesinde5′→3′ üçlülerle değerlendirir. Bu üçlüler kodondur; verilen standart kod modelinde AUG metiyonine, belirli başka kodonlar amino asitlere karşılık gelir; UAA/UAG/UGA stop sinyalidir. Stop amino asit olarak zincire eklenmez. Kodun fazla seçenekli olması aynı amino asidin farklı kodonlarla belirtilmesine izin verebilir; bu, her kodonun aynı anda birçok amino asit anlamına geldiği demek değildir. Alternatif kod/başlangıç istisnaları bu kısa hesaplara eklenmez; modelin kapsamı ayrıca yazılır.

Ökaryotta verilen çekirdek geninin ilk RNA ürünü işlenerek olgun RNAye dönüşebilir; intronların çıkarılması gibi adımlar modelde belirtilir. Bu nükleer mRNA sitoplazmadaki ribozomda çevrilebilir. Prokaryotta zarla çevrili çekirdek olmadığı için bu iki süreç aynı biçimde çekirdek–sitoplazma sınırıyla ayrılmaz; birbirine eş zamanlı bağlanmaları mümkün olabilir. Mitokondri/kloroplast genlerinin ve bütün RNA işleme ayrıntılarının bu tek nükleer şemaya indirgenmesi doğru değildir.

mRNA dizisi, seçilen okuma çerçevesi ve kod eşlemesi olmadan tek protein uzunluğu bulunmaz. Bir başlangıçtan ilk stopa kadar amino asit sayarken sonlanma sinyalini ve kodlamayan uçları ayrı tutarız. Kısa diziye dayanan sonlu hesap bütün genin yapısını, protein katlanmasını veya canlı özelliğini tek başına açıklamaz. Aşağıdaki diziler sıfırdan yazılmış kâğıt üstü eğitim parçalarıdır; işlevsel bir ürün ya da organizma tasarımı değildir. Deney, üretim/uygulama talimatı, genetik tanı veya sağlık önerisi verilmez.

KISACA

Kalıp DNAye tamamlayıcı RNA ters yönlüdür; kodlayan iplik aynı5′→3′ yönde T/U dışında mRNAye uyar. Transkripsiyon RNA, translasyon polipeptit üretimiyle ilişkilidir. Okuma çerçevesi/başlangıç açık olmalı; stop amino asit değildir. Nükleer ökaryot şeması bütün hücre/organellere genellenmez.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Adım adım bir örnek

Özgün kısa parçada kalıp DNA3′–TAC CCG ATT–5′ olarak verilmiş. İşleme/dizi eklenmesi yok; RNA ilk AUGden okunuyor. Bu model için AUG=Met, GGC=Gly, UAA=Stop eşlemesi kullanılıyor; stopta amino asit eklenmiyor. Yalnız bu kısa parçanın ürünü soruluyor.

Tamamlayıcı RNAyi yönüyle kur

  1. Kalıp3′→5′ye karşı RNA5′–AUG GGC UAA–3′ olur.
  2. Belirtilen başlangıçtan üçlüler Met, Gly, Stop olarak okunur.
  3. İlk sonlanmaya kadar iki amino asit vardır; stop üçüncü amino asit değildir.

Sınır: Verilen intronsuz kısa parça/okuma çerçevesi; gerçek tüm protein veya canlı işlevi hakkında sonuç çıkarılmaz.

Kodlayan DNA üzerinden kontrol

  1. Kalıbın karşı ipliği5′–ATG GGC TAA–3′ olarak yazılır.
  2. Aynı yönde T/U değişimiyle RNA5′–AUG GGC UAA–3′ bulunur.
  3. Aynı iki amino asit sonucu, hangi ipliğin kopyalandığını ve yönü kontrol eder.

Sınır: Bu yöntem kalıp DNAyi doğrudan T/U değiştirme değildir; önce onun karşı/kodlayan ipliği doğru yönle kurulmuştur.

Aynı kalıp harflerini uç etiketlerini çevirmeden5′→3′ diye yeniden adlandırmak neden aynı bilgi değildir?

HATA AVI

Hatayı bul

“Kalıp DNAyi yalnız T→U yaparak mRNA diye yazarım; stop üçlüsüne de bir amino asit eklerim.” İlk yöntem hatası nedir?

İlk hatayı göster

İlk hata: Kalıp DNAyi kodlayan iplikle karıştırıp tamamlayıcılık ve yön koşulunu atlamak.

Kalıba tamamlayıcı ve zıt yönlü RNA kurulur; aynı5′→3′ yönde kodlayan iplikle T/U farkı kullanılabilir. Verilen standart modelde stopa amino asit eklenmez.

Soru2de son UGA yerine model eşlemesinde Ala kodlayan GCU gelse ve ardından aynı çerçevede UAA stopu eklense, kırpılma yokken amino asit/peptit bağı sayısı ne olur?

AUG–GCU–UGG–GCU–UAA, Met–Ala–Trp–Ala verir:4 amino asit ve3 komşu peptit bağı. UAA yine amino asit eklemez; yalnız belirtilen kısa okuma çerçevesi hesaplanmıştır.

SORULAR

Dersin soruları

1Özgün kısa DNA parçasının kalıp ipliği5′–TTA CGG CAT–3′. Dizi işleme yok; bu parçaya karşı sentezlenen RNAyi5′→3′ yönde yazıyoruz. Hangisi doğrudur? (RNA tamamlayıcılığı A↔U,T↔A,G↔C.)

Cevabını seç
Bu soruda hata mı var?

2Özgün mRNA parçası5′–AUG GCU UGG UGA–3′; verilen ilk AUGden başlayıp aynı çerçevede ilk stopta bitiyor. Model eşlemesi AUG=Met,GCU=Ala,UGG=Trp,UGA=Stop. Sonradan kırpılma yok. (Eklenen amino asit sayısı; doğrusal zincirde bunları birleştiren peptit bağı sayısı) hangisidir?

Cevabını seç
Bu soruda hata mı var?

3Kurmaca ökaryot hücrede ele alınan gen çekirdek kromozomunda. Genin ilk RNA ürününde bir intron var; bu modelde intron çıkarıldıktan sonra olgun mRNA sitoplazmadaki ribozomda çevriliyor. Başka yol ve organel geni yok. Hangi süreç sırası uygundur?

Cevabını seç
Bu soruda hata mı var?
KONU SONU TESTİ

Kendini dene

Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.

0 / 10 cevaplandı

1Özgün bir DNA parçasında kodlayan iplik 5′–ATG CAT GGA TAA–3′ olarak verilmiştir. Dizi işleme yok; bu bölgeden sentezlenen mRNA’yı 5′→3′ yönde yazıyoruz. Hangisi doğrudur? (RNA tamamlayıcılığı A↔U, T↔A, G↔C.)

Cevabını seç

2Özgün DNA parçasının kalıp ipliği 3′–GGC TTC AAG CCA–5′ olarak verilmiştir; bu bir genin ortasından alınmış kısa bölgedir. Dizi işleme yok; sentezlenen mRNA’yı 5′→3′ yönde yazıyoruz. Hangisi doğrudur? (RNA tamamlayıcılığı A↔U, T↔A, G↔C.)

Cevabını seç

3Özgün mRNA parçası 5′–GCC AUG UUC AAG UAG CUU–3′ olarak verilmiştir. Bu modelde çeviri AUG başlangıç kodonunda başlar ve ilk stop kodonunda sonlanır; sonradan kırpılma yoktur. Model eşlemesi: GCC=Ala, AUG=Met, UUC=Phe, AAG=Lys, UAG=Stop, CUU=Leu. Amino asitler mRNA’nın 5′→3′ okunuş sırasıyla eklenirse sentezlenen polipeptit hangisidir?

Cevabını seç

4Özgün bir mRNA toplam 60 nükleotit uzunluğundadır; nükleotitler 5′ uçtan itibaren 1’den 60’a numaralanmıştır. Başlangıç kodonu AUG 10–12. nükleotitlerde, ilk stop kodonu 46–48. nükleotitlerde yer alır; 10. nükleotit çerçevenin ilk bazıdır. Bu modelde çeviri AUG’de başlar ve ilk stopta sonlanır, kırpılma yoktur. Oluşan polipeptitte kaç amino asit bulunur?

Cevabını seç

5Kurmaca bir ökaryot hücrede üç molekül ele alınıyor: (1) DNA’daki gen bölgesi, (2) bu genden sentezlenen işlenmiş mRNA, (3) ribozomun yapısına katılan rRNA. Polipeptitteki amino asit sırasını, ribozomda üçlüler hâlinde okunarak belirleyen molekül hangisidir?

Cevabını seç

6Kurmaca bir bakteri geninin ifadesi ele alınıyor; hücrede zarla çevrili çekirdek yoktur. Transkripsiyon ile translasyonun ilişkisi için hangisi uygundur?

Cevabını seç

7Kurmaca bir ökaryot geninin ilk RNA ürününde AUG’den ilk stop kodonuna kadar (stop dahil) 60 nükleotitlik bir bölge vardır; bu bölge içinde 15 nükleotitlik tek bir intron bulunur. Bu modelde intron çıkarılır, olgun mRNA sitoplazmada AUG’den ilk stopa kadar çevrilir ve kırpılma yoktur. Oluşan polipeptitte kaç amino asit bulunur?

Cevabını seç

8Kurmaca kod modelinde AUG=Met, GAA ve GAG=Glu, UAA=Stop eşlemesi kullanılıyor; çeviri AUG’de başlayıp ilk stopta bitiyor. Sentezlenen polipeptit Met–Glu dizisindedir ve mRNA yalnız bu kodonlardan oluşmaktadır. Bu polipeptiti veren mRNA için hangisi uygundur?

Cevabını seç

9Kurmaca kod modelinde AUG=Met, GAU ve GAC=Asp, AAA=Lys, UAA=Stop eşlemesi kullanılıyor; çeviri AUG’de başlayıp ilk stopta bitiyor. P geninin mRNA’sı 5′–AUG GAU AAA UAA–3′ iken Q geninde ikinci kodonun son bazı değişmiş ve mRNA 5′–AUG GAC AAA UAA–3′ olmuştur. Q’nun polipeptiti P’ninkiyle karşılaştırıldığında ne beklenir?

Cevabını seç

10Özgün bir mRNA parçası 5′–AUG GUC CAA UGA–3′ olarak verilmiştir; intron yoktur. Bu mRNA’nın sentezlendiği DNA bölgesinin kalıp ipliği hangisidir? (RNA tamamlayıcılığı A↔U, T↔A, G↔C.)

Cevabını seç
Bitirmek için tüm soruları cevapla.
TEKRAR KARTLARI

Aklında kaldı mı?

Kalıp ve kodlayan DNA iplikleri mRNAyle nasıl ilişkilidir?

Kalıp RNAye tamamlayıcı ve ters yönlüdür. Kodlayan iplik aynı5′→3′ yönde mRNAyle T/U farkı dışında aynı diziyi taşır; işleme/eklenme yokluğu ayrıca belirtilmelidir.

Transkripsiyon ve translasyonun ürünleri nelerdir?

Transkripsiyon DNA bilgisinden RNA üretimi; translasyon mRNAye göre ribozomda polipeptit üretimidir. Her RNA çevrilmez; stop amino asit değildir.

Kaynak ve kontrol durumu

Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.

Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.

Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.