hepnotEşeysiz üreme: yeni birey, biçim ve benzerliğin sınırları
Konunun mantığı
Bu girişte eşeysiz üreme,döllenme olmadan ata kaynaklı yeni bireylerin oluştuğu seçilmiş biçimlerle incelenir. Bir hücrenin bölünmesi çok hücreli canlının dokusunu büyütebilir; bu tek başına yeni organizma demek değildir. Üreme kararı için birey düzeyindeki sonucu ve sürecin biçimini ayrı yaz. Burada yeni bireyler kurmaca kayıtla açık tanımlanır; koloni hâlinde bağlı kalan bireylerin her durumda ayrılamayacağı da tek başına üremeyi dışlamaz.
Bölünerek üremede tek hücreli bireyden yeni hücresel bireyler oluşur. Prokaryot hücre DNA’sını kopyalayıp iki hücre oluşturabilir; çekirdekli hücredeki mitoz evrelerini geçirdiğini söylemeyiz. Ökaryot tek hücrelilerin seçilmiş bölünme örneklerinde mitoz ve sitokinez ilişkilidir. DNA eşlenmesinin iki örgütlenmede de görülmesi aynı bölünme mekanizmasını veya organel listesini zorunlu kılmaz.
Tomurcuklanmada ata üzerinde yerel bir çıkıntı gelişerek yeni birey kuruluşuna katılır; sonradan ayrılabilir veya koloni bağlantısı kalabilir. Vejetatif üremede ise bitkinin kök,gövde,yaprak gibi vejetatif yapılarından uygun gelişimle yeni bitki oluşumu söz konusudur; tohum oluşması aynı adla etiketlenmez. Her çıkıntı ve her yeni yaprak kendi başına üreme kanıtı değildir: yapının yeni birey olarak geliştiği doğrulanmalıdır. Bu ders yetiştirme veya canlı parçalama uygulaması içermez.
Yenilenme,bir bireyin yıpranan veya kayıp bölümünü tamamlayabilir. Yalnız kayıp uzvun onarılması ve başlangıçtaki tek bireyin kalması üreme sayılmaz. Parçalanma sonrasında uygun parçaların eksik kısımlarını tamamlayıp yeni bireyler oluşturması ise yenilenmeyle üreme kapsamında incelenebilir. Her parçanın mutlaka yaşayacağını veya her türün bu yeteneğe aynı ölçüde sahip olduğunu varsayma; yeterli yapı ve gelişim koşulları gerekir. Sorularda onarım sonucu ile birey sayısındaki değişim ayrı verilir.
Seçilmiş klonal bölünme,tomurcuklanma ve vejetatif modellerde döllenmeye dayalı alel birleşimi yoktur; mutasyon ve başka genetik değişim süreçleri dışlanmışsa kopyalanan genetik bilginin benzerliğinden söz edilir. Mutasyon dışlanmadıkça mutlak özdeşlik sözü kullanılamaz. Aynı genetik bilgi de her ortamda aynı büyüklük veya renk fenotipini garanti etmez; çevresel koşullar ayrıca etkili olabilir. Birkaç eş marker bütün genom eşitliğini kanıtlamaz. Sporlar ve partenogenez gibi başka yaşam döngülerinin genetik sonuçları ayrıca incelenmelidir; bütün eşeysiz biçimler tek klon ezberiyle bitirilmez.
Yeni hücre her zaman yeni birey değildir. Prokaryot bölünmesi mitoz değildir. Tomurcuk/vejetatif biçim ve parçadan gelişimde yeni birey koşulunu denetle; genetik benzerlik her fenotipin aynı olacağı demek değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca kayıtlar: Kde çok hücreli bir birey hasarlı uzvunu yeniliyor; süreç sonunda yine yalnız başlangıç bireyi var. Lde bir bitkinin vejetatif yan yapısından,döllenme olmadan kök ve sürgünleriyle yeni bitki bireyi geliştiği doğrulanıyor. Olaylar bitmiş model kayıtlarıdır; uygulama tarifi değildir.
Sonuçta yeni birey var mı?
- Kde yalnız mevcut birey onarıldı; bu kayıt yeni birey oluşumunu göstermiyor.
- Lde yeni bitki bireyi ve döllenme yokluğu açık; vejetatif eşeysiz üreme örneği.
- Hücresel çoğalma iki süreçte de katkı verebilse bile organizma düzeyindeki sonuç farklı.
Sınır: Birey tanımı ve kayıt süresi açık verilmiştir; yalnız dış görünüş veya yeni hücre sayısı kullanılarak karar verilmez.
Kaynak yapı ile gelişim sonucunu birlikte oku
- K: kaynak mevcut uzuv/doku; sonuç aynı bireyin tamamlanması.
- L: kaynak vejetatif bitki yapısı; sonuç yeni bitki,tohumdan gelişim değil.
- Onarım ve vejetatif üreme farklı satırlara yazılır; her yenilenmeye üreme etiketi konmaz.
Sınır: Bu karşılaştırma bütün yenilenme olaylarını üreme dışına atmaz; başka kayıtta parçadan yeni birey gelişirse sonuç değişebilir.
Kde kopan uygun bir parçanın da ayrı yeni birey oluşturduğu eklenirse yalnız onarım hükmü sürer mi?
Hatayı bul
Öğrenci “Bir uzuv yeniden büyüdüyse kesin yeni birey vardır; eşeysiz yavrular da her ortamda aynı görünür” diyor. İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Mevcut bireyin onarımını,yeni organizmanın oluşmasıyla eşitlemektir.
Üreme için yeni birey sonucu ayrıca gösterilmeli. Genetik benzerlik de mutasyon/çevre sınırları korunarak yorumlanır; bütün fenotiplerin aynı olacağı sonucu çıkmaz.
Çalışılmış K kaydına “uygun kopan parça da eksiklerini tamamlayıp ayrı birey oldu; ana birey kendi uzvunu onardı” bilgisi eklenirse ne değişir?
Ana bireydeki olay hâlâ onarımdır; uygun parçadan ayrı birey oluşması ayrıca yenilenmeyle üreme kanıtı ekler. Başlangıçta1 birey vardı,sonra ana birey ve yeni birey ile2 olur. Aynı kayıtta onarım ve yeni birey oluşumu farklı düzeylerde birlikte bulunabilir.
Dersin soruları
1Kurmaca izlemde tek hücreli prokaryot bireyin DNA kopyaları ayrılmış ve hücre iki ayrı yaşayan birey oluşturmuştur. Zarla çevrili çekirdek yoktur; mitoz evreleri gözlenmiş diye bir kayıt verilmemiştir. Döllenme/gen aktarımı/mutasyon bu modelde dışlanıyor. Hangi değerlendirme uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca türün geçmiş izlem kaydında başlangıçta bir birey var. Dört uygun parça kayda geçiyor; başlangıç bireyinin ayrıca kalan gövdesi yok. Sonunda üç parça eksik yapılarını tamamlayıp ayrı yaşayan üç yeni birey oluşturuyor,dördüncü parça yaşamını sürdüremiyor. Başka birey/göç yok; döllenme yok. Son birey sayısı,başlangıca göre net artış ve süreç yorumu hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bitkide vejetatif yolla geliştiği bilinen iki yeni bireyin yaprak renkleri farklı. Bireyler farklı ışık koşullarında büyümüş; yalnız tek DNA markerının eşitliği doğrulanmış,tüm genom ve mutasyonlar incelenmemiş. Bir öğrenci renk farkından döllenmeyle üretildiklerinin kesin olduğunu söylüyor. Verinin sınırına uygun karşılık hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca çok hücreli bir hayvanda bağırsak iç yüzeyini kaplayan dokunun hücre sayısı bir ayda 2 milyondan 3 milyona çıkmıştır. Tek canlı birey vardır; yavru ya da ayrılan yapı kaydı yoktur. Hangi yorum uygundur?
2Kurmaca bir bitkide üç kayıt vardır. P: toprak altı gövdeden gelişen sürgün kökleşip ayrı bir bitki olmuştur, döllenme olmamıştır. R: bitkinin ürettiği tohumdan çimlenen fide. S: aynı bitkide yeni yaprakların oluşması. Eşeysiz üreme örneği olan kayıt ya da kayıtlar hangisidir?
3Kurmaca iki tek hücreli kayıtta bölünme sonrasında iki yaşayan birey oluşmuştur. K’de çekirdek zarı yoktur; DNA eşlenmiş ve hücre ikiye ayrılmıştır. L’de çekirdek vardır; iğ ipliği, kromozomların ayrılması ve sitokinez gözlenmiştir. Hangi kayıtta mitoz evrelerinin geçirildiği doğrudan kayıtla gösterilmiştir?
4Kurmaca iki tek hücreli türün her birinde başlangıçta 4 birey vardır. P prokaryottur: her birey DNA’sını eşleyip ikiye bölünür; mitoz evresi kaydı yoktur. E çekirdeklidir: her birey iğ ipliği, kromozom ayrılması ve sitokinezle ikiye bölünür. Her türde bu bölünmeden sonra 3 birey ölür; döllenme, göç ve mutasyon yoktur. Son birey sayıları ve mitoz kaydı için hangisi doğrudur?
5Kurmaca bir türde üç izlem kaydı vardır (bitmiş kayıtlar; uygulama tarifi değil). A: bir birey kayıp uzvunu tamamlamış, sonda 1 birey vardır. B: bir birey iki uygun parçaya ayrılmış, ana gövde ayrıca kalmamış; iki parça da eksiklerini tamamlayıp ayrı yaşayan birey olmuştur, sonda 2 birey vardır. C: bir birey hasarlı bölümünü iki kez onarmış, sonda 1 birey vardır. Döllenme yoktur. Hangi seçenek yenilenmeyle üremeyi doğru belirtir?
6Kurmaca bir türde başlangıçta 4 birey vardır. Kayıtta: birey 1 ve birey 2 yalnız kayıp bölümlerini tamamlamıştır; birey 3 üç uygun parçaya ayrılmış, ana gövde kalmamış ve üç parça da tamamlanıp ayrı birey olmuştur; birey 4 iki parçaya ayrılmış, ana gövde kalmamış, bir parça tamamlanıp yaşamış, diğeri yaşamamıştır. Döllenme, göç ve başka ölüm yoktur. Son birey sayısı ve başlangıca göre net artış hangisidir?
7Kurmaca bir bakteri soyunda bölünerek üreyen ardışık nesiller izleniyor; döllenme yoktur, ancak mutasyonların dışlandığı belirtilmemiştir. Ata hücre ile yavru hücrelerin genetik bilgisi için hangi yorum uygundur?
8Kurmaca bir bitkiden vejetatif yolla gelişen üç bireyin tüm genomu incelenmiş ve eşit bulunmuş; mutasyon yoktur. İkisi A ortamında, biri B ortamında gelişmiştir (bitmiş kayıt; uygulama tarifi değil). Yaprak alanları: A ortamında 12,0 ve 12,2 cm²; B ortamında 7,1 cm². Hangi yorum uygundur?
9Kurmaca üç kayıt: U (çok hücreli hayvan): gövdede yerel bir çıkıntı gelişmiş; çıkıntıda kendi ağzı ve dokunaçları oluşmuş, yeni birey kuruluşu doğrulanmış, ana bireye bağlı kalmaktadır. V (başka bir hayvan): gövdede yalnız şişlik görülmüş, yeni birey gelişimi doğrulanmamıştır. W (bitki): tohumdan çimlenen fide. Hangi seçenek eşeysiz üreme olarak yazılabilecek kaydı doğru belirtir?
10Kurmaca bir türde tek bir birey uygun iki parçaya ayrılmış (bitmiş kayıt); ana gövde ayrıca kalmamıştır. İki parça da eksik kısımlarını tamamlayıp ayrı yaşayan birey olmuştur. Döllenme yoktur. Tek bir DNA markeri iki bireyde eşit çıkmış; tüm genom ve mutasyon incelenmemiştir. Hangi sonuç çıkarılabilir?
Aklında kaldı mı?
Prokaryotun ikiye bölünmesinde DNA eşlenmesi neden mitoz adını zorunlu kılmaz?
Mitoz ökaryot çekirdek bölünmesidir. Prokaryot DNA aktarımı ve hücre bölünmesi başka örgütlenmeyle gerçekleşir; ortak sonuç tüm mekanizmayı özdeş yapmaz.
Yenilenme ne zaman üreme kapsamında ele alınır?
Uygun parçadan yeni birey geliştiği gösterildiğinde. Yalnız aynı bireyin kayıp bölümünü onarması,birey oluşumu kanıtı değildir; bütün parçalar/türler aynı kapasitede sayılmaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.