hepnotDolaşım ve bağışıklığa giriş: yön, bağlantı ve özgül yanıt
Konunun mantığı
İnsanda kan, kalp ve birbirine bağlı damar yollarıyla kapalı bir dolaşım sistemi içinde taşınır. Sağ kalpten akciğere giden küçük dolaşım ile sol kalpten vücut dokularına giden büyük dolaşım art arda bağlantılıdır. Olağan erişkin modelde bir yolun dönüşü diğer yolun pompa girişini besler; bunları birbirinden kopuk iki ayrı kan deposu saymayız. Kılcal damarlar çevresinde madde alışverişi gerçekleşebilir; kanın tümünün damar dışına dökülmesi bu model değildir.
Atardamar kanı kalpten uzaklaştıran, toplardamar kalbe getiren yönde adlandırılır. Adı yalnız oksijen miktarından çıkarmak yanlıştır: akciğer atardamarı olağan koşullarda görece oksijence fakir kanı akciğere, akciğer toplardamarı oksijence zenginleşen kanı kalbe taşır. Yön tanımı, kan bileşimi değişse de damar türünü kendiliğinden tersine çevirmez. Buradaki yol erişkin dolaşımdır; fetal bağlantıların bütün istisnalarını kapsamaz.
Kalbin pompalaması basınç farkları ve kapak işleyişiyle tek yönlü akışa katkı verir. Bir karıncığın atım başına çıkardığı hacim ve dakikadaki atım sayısı verilirse basit modelde dakika hacmi çarpımlarıyla bulunur. Bu, bir anda bütün kanın değiştiği veya her organın aynı payı aldığı anlamına gelmez. Sürekli, kararlı ve kısa devresiz modelde sağ/sol tarafın uzun süreli ortalama akışları uyumlu olmalıdır; iki ardışık pompanın hacimlerini toplayıp tek devrenin akışını iki katına çıkarmayız.
Lenf sistemi doku sıvısından aldığı sıvı/proteinleri ve bazı bağırsak kökenli taşınan maddeleri kan dolaşımına geri ulaştırır; savunma hücreleri ve lenf düğümleri de bu ağla ilişkilidir. Lenf, kalpten atardamarla çıkan kanın yeni adı değildir. Lenf kılcallarıyla başlayan toplama yolları daha büyük lenf damarları üzerinden toplardamar dolaşımına bağlanır. Lenf ile kan bağlantılı olsa da her anda aynı hücre bileşimi veya aynı akış yolu varsayılmaz. Bir lenf yolunun kapanmasına ilişkin basit model bütün vücut için klinik sonuç çıkarma yetkisi vermez.
Bağışıklık, bariyerler, doğuştan yanıt bileşenleri ve B/T lenfositlerle ilişkili uyarlanabilir yanıtların etkileşimidir. Uyarlanabilir yanıtta belirli antijen yapılarını tanıma ve önceki karşılaşmanın sonraki yanıta katkısı önemlidir; bazı B hücrelerinin farklılaşmasıyla antikor salgılayan hücreler ve hafıza hücreleri oluşabilir. Hafıza aynı veya ilgili antijene sonraki yanıtı etkileyebilir, fakat her farklı antijene aynı koruma veya yaşam boyu kesin hastalanmama sonucu vermez. Doğuştan yanıtı da biyolojik olarak hiçbir tanıma seçiciliği olmayan bir güç gibi sunmayız. Aşağıdaki kurmaca sayımlar bireyde tanı, tedavi, aşı kararı veya gerçek koruyuculuk ölçümü değildir.
Damar adı kalbe göre yöndür; oksijen istisnası küçük dolaşımda belirgindir. Ardışık pompaların akışları iki bağımsız devre gibi toplanmaz. Lenf doku sıvısını kana geri bağlar. Özgül hafıza, her antijene kesin/süresiz koruma demek değildir.
Adım adım bir örnek
Kurmaca kararlı, kaçaksız ve kısa devresiz erişkin dolaşım modelinde sol karıncığın her atımda çıkardığı hacim 60 mL, atım sayısı dakikada 70. Modelde sağ kalbin uzun süreli ortalama dakika hacmi solunkiyle aynı. Bir devre boyunca akış hızını ve iki karıncığı toplayarak 8400 mL/dakika deme hatasını açıklayınız.
Atım hacmini frekansla çarp
- Sol çıkış 60 mL/atım·70 atım/dakika=4200 mL/dakikadır.
- Bu kararlı modelde sağ tarafın ortalama çıkışı da 4200 mL/dakika kabul edilir.
- Aynı kan ardışık akciğer/vücut yollarından geçtiği için 4200+4200ü tek devre akışı saymayız.
Sınır: Atım hacmi ve kararlı akış varsayımı verilmiştir; gerçek kişide ölçüm veya normal değer yorumu değildir.
Bağlantı üzerinde bir dakika izle
- Sol çıkıştan bir dakikada 4200 mL geçer; uzun süreli birikim yokken ardışık yolun ortalama geçişi buna uyar.
- Sağ pompanın aynı miktarı başka noktada ileri taşıması, sisteme 4200 mL yeni kan eklemez.
- Bu hızdan organların ayrı akış payları veya tek bir kan hücresinin tam tur süresi bulunmaz.
Sınır: Aynı zamanda iki farklı kesitteki geçişi toplamak bir devredeki akış tanımını değiştirir; damar hacmi ve dağılım bilgisi verilmedi.
Atım hacmi aynı kalsa da atım sayısı değişirse dakika hacmini sabit tutmak neden ek varsayımdır?
Hatayı bul
“Bu damardaki kan oksijence fakir. O hâlde bu damar kesin toplardamardır.” İlk eksik ölçüt nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Damarı kalbe göre akış yönü yerine yalnız oksijen durumuyla adlandırmak.
Kalpten çıkan akciğer atardamarı olağan koşullarda oksijence fakir kan taşır. Damarın kalbe göre yönü belirlenmeden bu adlandırma kesinleştirilemez.
Soru2de atım başına55 mL korunup iki tarafın atım sayısı dakikada90 olsa sol çıkış hacmi ne olur?
55·90=4950 mL/dakika olur. Aynı kararlı/kaçaksız/ardışık modelde sağ ve sol kesit akışlarını toplayıp9900ü tek çıkışın hacmi saymayız; gerçek kişide performans veya sağlık değerlendirmesi yapılmaz.
Dersin soruları
1Erişkin olağan dolaşımında P damarı kanı sağ karıncıktan akciğer kılcallarına; Q damarı akciğer kılcallarından sol kulakçığa taşıyor. P ve Q için hangi eşleştirme uygundur? Oksijen durumu olağan gaz alışverişi koşulundadır.
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca kararlı dolaşım modelinde sağ ve sol karıncığın her biri dakikada 80 kez atıyor ve her atımda 55 mL çıkarıyor. İki pompa ardışık akciğer–vücut döngüsüne bağlı; kaçak, kısa devre ve uzun süreli birikim yok. Sol çıkış kesitinden bir dakikada geçen kan hacmi nedir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bağışıklık modelinde A antijeniyle ilk karşılaşmadan sonra belirlenen yanıt eşiğine 6 günde, aynı A ile daha sonraki karşılaşmada 2 günde ulaşılıyor. Aynı modelde farklı B antijenine ilk karşılaşmada eşik 7 günde geçiliyor. Diğer koşullar kontrollü ve eşik tanımı aynı; klinik korunma ölçülmüyor. Hangi yorum verinin sınırını korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Erişkin olağan dolaşımında U damarı kanı sağ karıncıktan akciğere taşıyor; V damarı ise vücut dokularından kanı sağ kulakçığa getiriyor. U ve V için hangi adlandırma uygundur?
2Erişkin olağan modelde doku sıvısından lenf kılcallarına geçen sıvı ve proteinler, lenf toplama yolları boyunca ilerleyip büyük lenf damarlarına ulaşıyor. Bu damarlar sonunda hangi yola bağlanır?
3Kurmaca, kararlı, kaçaksız ve kısa devresiz bir erişkin dolaşım modelinde sağ karıncığın uzun süreli ortalama çıkışı dakikada 5000 mL’dir. Bu kan akciğer kılcallarından geçip akciğer toplardamarlarıyla sol kulakçığa dönüyor; kanın birikmesi yok. Sol kulakçığa dönen kan hacmi dakikada ortalama kaç mL’dir?
4Bir öğrenci şu kuralı yazıyor: “Atardamarlar oksijence zengin kan taşır.” Erişkin olağan dolaşımda gaz alışverişi olağan koşuldayken bu kuralın uygun olmadığı damar ve gerekçesi hangisidir?
5Kurmaca modelde yapıca benzer A ve C antijenleri ile bunlarla yapıca ilişkisiz D antijeni kullanılıyor. K bireyi C ile ilk kez karşılaşıyor; L bireyi daha önce A ile karşılaşmış ve yanıtı sonlanmış; N bireyi daha önce D ile karşılaşmış ve yanıtı sonlanmış. Aynı koşullarda C karşılaşmasında yanıt eşiğine K 8 günde, L 5 günde, N 8 günde ulaşıyor. Bu kayıttan hangi sonuç çıkarılabilir?
6Kurmaca bir modelde vücudun belirli bir bölgesinde lenf toplama yolu kapanıyor; aynı bölgenin kılcal damarlarında kan akışı ve kılcal duvardan madde alışverişi sürüyor. Bu model için hangi yorum uygundur?
7Kurmaca kararlı modelde X bireyinin sol karıncığı her atımda 50 mL kanı dakikada 90 kez, Y bireyinin sol karıncığı her atımda 75 mL kanı dakikada 60 kez çıkarıyor. Kaçak ve kısa devre yok. Bu bireylerin sol çıkış dakika hacimleri için hangi yorum uygundur?
8Kurmaca bir modelde sol karıncıktan vücut dokularına kan taşıyan R damarında ölçülen oksijen düzeyi olağan değerin belirgin altına düşüyor; kanın akış yönü değişmiyor. Bu durumda R için hangi yorum uygundur?
9Kurmaca modelde aynı bölgeden bir lenf örneği ile bir kılcal damar kanı örneği alınıyor. Bir öğrenci iki örneğin aynı anda aynı hücre bileşimine ve aynı akış yoluna sahip olduğunu söylüyor. Bu söz için hangisi uygundur?
10Kurmaca kararlı modelde sağ karıncığın uzun süreli ortalama çıkışı dakikada 4000 mL’dir. Sol karıncık dakikada 100 kez atıyor; kaçak, kısa devre ve uzun süreli birikim yok. Sol karıncığın her atımda çıkardığı kan hacmi kaç mL’dir?
Aklında kaldı mı?
Lenf ile kan dolaşımının bağlantısı neden iki aynı kapalı kan halkası değildir?
Lenf doku sıvısından topladığı içeriği lenf damarlarıyla toplardamar kanına geri ulaştırır. Kan/lenf bağlantılıdır ama toplama yolu, bileşim ve pompalama düzeni aynı değildir.
Uyarlanabilir hafıza hangi genellemeyi vermez?
Belirli antijene sonraki yanıtın etkilenmesi, tüm farklı antijenlere aynı hız veya her koşulda süresiz hastalanmama garantisi vermez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.