YKS · BİYOLOJİ

Çok alellilik: popülasyon listesi, birey, gamet ve fenotip eşlemesi

Bu derste Bir lokusta popülasyondaki alel çeşitleriyle diploit bireyin iki kopyasını ayırır. Çok alelliliği çok lokuslu/çok genli özellikten ayırır. Verilen üç alelli modelde gametleri, en olası değil mümkün genotipleri ve açık fenotip haritasını hesaplar. Sırasız iki alel seçiminden koşullu genotip sayımını gerekçelendirir.

Taslak ders · branş editörü incelemesi sürüyor. Hata görürsen bize bildir.

Hepnot tarafından yapay zekâ desteğiyle hazırlandı · Taslak sürümü: 16 Ekim 2026

TEMEL FİKİR

Konunun mantığı

Üç alelli lokusta birey, gamet ve fenotip gruplaması. Popülasyonda A1, A2, A3 olsa da diploit A1A3 birey yalnız iki kopya taşır ve A1 ya da A3 gameti (1/2’şer) verir. Üç alelin altı sırasız genotipi (n(n+1)/2) dersin A1>A2>A3 tam baskınlık haritasında F1 (3 genotip), F2 (2) ve F3 (1) olarak gruplanır. — **Üç alelli lokusta birey, gamet ve fenotip gruplaması.** Popülasyonda A1, A2, A3 olsa da diploit A1A3 birey yalnız iki kopya taşır ve A1 ya da A3 gameti (1/2’şer) verir. Üç alelin altı sırasız genotipi (n(n+1)/2) dersin A1>A2>A3 tam baskınlık haritasında F1 (3 genotip), F2 (2) ve F3 (1) olarak gruplanır. Şema ölçekli değildir; kutu boyları sıklık göstermez. Altı genotip kuramsal havuz sınıflarıdır; eşit olasılıklı oldukları, bir çaprazda birlikte ortaya çıktıkları veya doğal popülasyon sıklıkları şemadan çıkarılmaz. Baskınlık sırası dersin seçtiği kurmaca haritadır, evrensel değildir. Gerçek insan genetiği veya sağlık uygulaması hakkında hüküm vermez.

Çok alellilik, aynı lokusun popülasyonda ikiden fazla alternatif alelle temsil edilebilmesidir. Bu, her bireyin o lokusta bütün alternatifleri taşıdığı anlamına gelmez. Burada normal diploit ve tek otozomal lokus modeli seçiliyor: bir birey bu lokusun iki kopyasını taşır; aleller aynıysa tek çeşit, farklıysa iki çeşit vardır. Normal haploit gamet o lokustan bir alel taşır. Genom kopya sayısı değişimleri veya olağan dışı aktarım bu dar modele eklenmiyor.

Özgün kayıt modelinde popülasyonun bir işaret lokusunda A1,A2,A3 alelleri tanımlansın. A1A3 birey o lokusta A2yi gizlice taşımaz; eşit ayrılmada A1 veya A3 gameti verir, A2 gameti vermez. Başka bireylerde A2 bulunması popülasyon listesini üçe çıkarır ama tek bireyin kromozomlarına yeni alel eklemez. Aynı lokustaki alel sayısı ile birbirinden farklı lokuslarda çalışan gen sayısı da ayrıdır: bir özellik birden çok lokusun etkisine bağlıysa bu başka bir çok genlilik sorusudur. Üç harf veya üç fenotip görmek tek başına lokus sayısını vermez.

Fenotip, alel listesinden değil verilen ilişkiden bulunur. Bu dersin kurmaca seçilmiş haritasında A1, A2 ve A3e; A2 de A3e tam baskındır: A1 içerenler F1, A1 olmadan A2 içerenler F2, A3A3 ise F3 olsun. Böylece altı genotip üç fenotipte gruplanır. Aynı üç alel için heterozigotların ayrı gözlem sınıflarına gittiği başka bir harita verilse farklı fenotip sayısı çıkabilir; alel sayısı otomatik fenotip sayısı değildir. Baskınlık ilişkileri verilmeden bilinmeyen bir çiftin görünüşünü tahmin etmeyiz.

Bir popülasyon havuzunda n farklı alel varsa ve her sırasız diploit çift kuramsal olarak mümkün kabul edilirse n homozigot ile n(n−1)/2 farklı heterozigot çifti sayılır. Toplam n+n(n−1)/2=n(n+1)/2dir. Farklı alelli çiftte anneden/babadan gelme sırası bu yalnız genotip sınıfı sayımında ayrı tutulmaz; A1A2 ile A2A1 aynı sınıftır, A1A1 ise dışlanmaz. n=3 için A1A1,A1A2,A1A3,A2A2,A2A3,A3A3 altı sınıftır. Bu formül hepsinin tek bir çaprazda veya mevcut örneklemde fiilen bulunduğunu ve eşit olasılıklı olduğunu söylemez.

Seçilmiş bir çapraz için popülasyondaki bütün alelleri gamet listesine yazma; yalnız her ebeveynin kendi iki alelini izle. Eşit ayrılma ve rastgele döllenmede yol olasılıkları çarpılır; aynı sırasız genotipte birleşen yollar toplanır. Sonra açık fenotip haritası uygulanır. Mutasyon yoksa iki ebeveynde de bulunmayan alel bu modelde yeni yavruya eklenmez. Beklenen oranlar küçük yavru grubunun zorunlu sayımı değildir. Bu, insan dışı kâğıt üstü eğitim modelidir; gerçek insan genetiği, sağlık uygulaması veya bütün çok alelli kalıtım kapsamı hakkında hüküm vermez.

KISACA

Popülasyonda tek lokusun çok aleli olabilir; normal diploit bireyde iki kopya/en çok iki çeşit, gamette bir alel. Alel çeşidi≠gen/lokus sayısı≠fenotip sayısı. n(n+1)/2 yalnız sırasız diploit çiftlerin koşullu kuramsal sayımıdır; tek çaprazın sayımı veya olasılığı değildir.

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEK

Adım adım bir örnek

Kurmaca insan dışı diploit canlıda tek otozomal lokus; normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme, tam fenotip yansıması ve belirtilen sabit koşullar var. Mutasyon, ayrılma hatası ve genotipe bağlı yaşama farkı yok. Harfler aynı lokusun alelleridir; gerçek tür veya klinik kayıt değildir. Popülasyonda bir lokusun A1,A2,A3 alelleri var. Harita A1>A2>A3 tam baskınlık sırasıdır; A1 içeren F1, A1siz A2 içeren F2,A3A3 F3. A1A2×A2A3 çaprazı veriliyor. Yalnız bu çaprazın yavru olasılıkları soruluyor; havuzdaki bütün kuramsal genotiplerle karıştırılmayacak.

Ebeveynle sınırlı gamet ağacı

İlk ebeveyn A1/A2yi, ikinci A2/A3ü1/2şer verir; her gamet tek alel taşır.
Dört eşit yol A1A2,A1A3,A2A2,A2A3: her biri1/4.
İlk iki genotip F1:1/2; son iki F2:1/2. A3A3 oluşmadığından F3:0.

Sınır: Popülasyondaki A3, ilk ebeveynde yoktur; onu ilk gamet listesine eklemek mevcut çaprazı değiştirir.

Havuz ile erişilebilir alt kümeyi ayır

Üç alelin tüm sırasız çiftleri altıdır; bu kuramsal havuz, bu çiftleşmenin dört yolundan farklı sayımdır.
A1A1 ve A3A3 bu ebeveynlerde gereken iki eş aleli sağlayamadığından bu çaprazda yoktur.
Erişilebilir dört genotipi açık baskınlık haritasına göre grupla; havuzdaki üç alel var diye üç fenotip zorunlu çıkmaz.

Sınır: Altı havuz sınıfına eşit olasılık atanmıyor. Gerçek doğal popülasyon frekansı veya evrensel baskınlık sırası verilmiş değildir.

Popülasyonda A3 varken A1A2 ebeveynden A3 gameti çıkarmak neden model hatasıdır?

HATA AVI

Hatayı bul

“Popülasyonda dört alel varsa her diploit birey dört aleli taşır, dört gamet tipi verir. Dört alel de dört ayrı gen demektir” iddiasında ilk sınır hatası nedir?

İlk hatayı göster

İlk hata: Popülasyondaki alel çeşitleri havuzunu tek bireyin aynı lokustaki kopyalarıyla eşitlemektir.

Normal diploit modelde aynı lokusta iki kopya bulunur; aynı veya farklı iki alel taşınabilir. Normal gamet birini alır. Çok alellilik aynı lokusun alternatifleri, çok genlilik farklı lokusların katkısıdır; sözcükteki çokluk bu birimleri eşitlemez.

Çalışılmış A1A2×A2A3te genotip/aktarım koşulları aynı kalsın, fakat yeni açık haritada altı sırasız genotipin her biri ayrı fenotip etiketi versin. Bu çaprazdaki fenotip sayısı ve olasılığı ne olur; havuzun altısı birden çıkar mı?

Dört erişilebilir genotip A1A2,A1A3,A2A2,A2A3 aynı1/4 olasılıklarla kalır; yeni haritada dört ayrı fenotip1/4şer olur. A1A1 ve A3A3ün gamet yolları hâlâ yoktur; havuzdaki altı sınıf bu çaprazda birden görünmez. Değişen yalnız verilen fenotip gruplamasıdır; bu rehberli model uygulaması, pilot veya gecikmeli aktarım başarısı değildir.

TEKRAR KARTLARI

Aklında kaldı mı?

Popülasyonda çok alel, diploit bireyde ve normal gamette hangi sınırlarla birlikte bulunur?

Havuzda ikiden fazla alel çeşidi olabilir. Tek otozomal lokusta normal diploit birey iki kopya/en çok iki farklı alel, normal gamet bir alel taşır.

n(n+1)/2 genotip sayısının gerekçesi ve sınırı nedir?

n homozigot ile n(n−1)/2 farklı alelli sırasız çift toplanır; bütün bu diploit çiftlerin mümkün olduğu kuramsal havuz sayılır. Tek çaprazın yavru tipleri, eşit olasılık veya fenotip sayısı bu sayıdan otomatik çıkmaz.

Kaynak ve kontrol durumu

Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.

Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.

Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.