hepnotSeçilmiş bitki ve hayvan hücrelerinde ortak yapılar ve koşullu farklılıklar
Konunun mantığı
Karşılaştırma için hangi hücrelerin seçildiğini açıkça belirtmek gerekir. Bu ders kloroplastlı tipik yeşil yaprak hücresi ile mitokondri ve çekirdeği bulunan tipik hayvan hücresini başlangıç modelleri olarak alır; bitkinin her dokusunu ve hayvanın her özelleşmiş hücresini aynı listeye zorlamaz. İkisinde de hücre zarı, ribozom ve bu seçilmiş modellerde mitokondri bulunur. Ribozom protein sentezine, mitokondri oksijenli solunumla ilişkili enerji dönüşümlerine katılır; bitki hücresi kloroplast taşıyor diye hücresel solunumu bırakmış sayılmaz.
Bitki modelindeki hücre çeperi, hücre zarının dışındaki destek yapısıdır; zarın yerine geçen ikinci bir canlı zar değildir. Seçici madde alışverişini düzenleyen plazma zarı çeper varken de bulunur. Çeper yapısında selüloz önemli bir bileşendir; çeperin varlığı mekanik destek ve turgorla birlikte değerlendirilebilir. Seçilmiş hayvan modelinde bu tip çeper yoktur. Fakat her çeperli hücreyi bitki sayamayız: mantar hücrelerinde de farklı bileşenler içeren duvar bulunabilir; salt dış sınır görünümü bütün organizmanın türünü kanıtlamaz.
Tipik olgun yeşil yaprak hücresinde büyük merkezî koful, kendi zarıyla sitozolden ayrılan bir iç boşluktur. Su ve çözünmüş maddelerin depolanması, iç koşulların düzenlenmesi ve turgorla ilişkili görevler taşıyabilir. Aynı merkezi yapının seçilen hayvan modelinde bulunmaması, hayvan hücrelerinde hiçbir koful veya vezikül olamayacağı anlamına gelmez. Koful büyüklüğü ve görevleri hücre tipine göre değişir; tek büyük koful, çekirdek veya hücrenin tamamı gibi etiketlenmez. Bu karşılaştırma yeniden bir osmoz hacim hesabı değildir.
Kloroplast fotosentezle ilişkili bir plastittir; plastit adı yalnız kloroplast demek değildir. Seçilmiş yeşil yaprak hücresindeki kloroplast bilgisini bütün bitki hücrelerine taşımayız. Örneğin kloroplast bulunmayan, depolamayla ilişkili renksiz plastit taşıyan kök hücresi modeli bitki kimliğiyle çelişmez. Kökün hangi dokusu ve koşulu olduğu ayrıca verilmelidir; bütün köklerde kloroplast her koşulda yoktur gibi başka bir mutlak yargı da kurulmaz. Hayvan modelinde plastit yokluğu, ATP üretimi için mitokondri ve başka süreçlerin bulunmamasını gerektirmez.
Bir karşılaştırma tablosunu yapı, görev ve kanıt sınırı sütunlarıyla okuruz. Kloroplastın varlığı fotosentezle ilişkili donanım sağlar ama o anda ışık, substrat ve işleyiş bilinmeden ölçülmüş hız vermez; iki hücrenin ribozom veya mitokondri taşıması eşit hızda çalıştığını da göstermez. Aşağıdaki kayıtlar kurmaca fakat koşulları açık öğretim modelleridir; gerçek örneğin türünü teşhis eden laboratuvar protokolü değildir. Önceki prokaryot–ökaryot öğretimi tekrarlanıp yeni eksik diye sayılmıyor; bu dar karşılaştırma bütün hücre çeşitlerini tamamlamaz.
Seçilmiş tipik yeşil yaprakta zarın dışında çeper, kloroplast ve büyük merkezî koful; çekirdekli hayvan modelinde aynı yapı listesi yoktur. İkisinde ribozom/mitokondri bulunabilir. Her bitki hücresi kloroplastlı, her çeperli hücre bitki veya hayvanda hiçbir koful yok sonuçları çıkmaz; yapı hız ölçümü değildir.
Adım adım bir örnek
Kurmaca güvenilir model kartlarında A, kloroplastlı yeşil yaprak hücresidir: plazma zarı, onun dışında çeper, büyük merkezî koful, çekirdek, ribozom ve mitokondri verilir. B, seçilmiş çekirdekli hayvan hücresidir: plazma zarı, çekirdek, ribozom, mitokondri ve küçük zarlı kesecikler var; çeper ve plastit yok. Işık ve anlık metabolik hız ölçülmemiş. Çizim veya gerçek mikroskop raporu değildir. Hangi görevler ortak, hangi özellikler bu kartlarda farklıdır?
Yapı ve görevi satır satır eşleştir
- Her iki kartta plazma zarı madde alışverişi sınırı; ribozom protein senteziyle ilişkili ortak yapıdır.
- Her iki karttaki mitokondri oksijenli solunum donanımıyla ilişkilidir; A kloroplast taşıyor diye mitokondriyi silmeyiz.
- A için çeper/merkezî koful ve kloroplast farkı belirtilir; Bnin küçük kesecikleri yok sayılarak bütün hayvan kofulları reddedilmez.
Sınır: Yalnız seçilen iki hücrenin açık yapı listesi. Yapı donanımı, ölçülmüş anlık hız veya bütün dokuların aynı listesi değildir.
Genellemeyi sınayan karşı model
- Kloroplast taşımayan ama depolama plastidi taşıyan bitki kök hücresi, A listesinin bütün bitki hücrelerine taşınmasına karşı örnektir.
- Duvarı olan mantar hücresi, her çeperli hücre bitkidir iddiasını sınırlar; mantar duvarıyla bitki çeperinin bileşimi de aynı sayılmaz.
- Bu karşı örnekler A/B kartlarını yanlış yapmaz; doğru yerel bilgiden sınırsız bütün organizma hükmüne geçmeyi engeller.
Sınır: İkinci yöntem bir başka gerçek deney değildir; bilinen hücre çeşitliliğiyle koşul denetimidir. Her mantar/bitki hücresinin tam listesini vermez.
A ve Bde mitokondri bulunması, ATP üretim hızlarının eşit olduğunu söylemek için neden yeterli değildir?
Hatayı bul
“Ada büyük merkezî koful ve kloroplast var; o hâlde her bitki hücresi aynı listededir. Bde bu merkezî koful yoksa küçük kesecikler de olamaz; çeperli başka hücre de kesin bitkidir.” İlk genelleme hatası nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Seçilmiş yeşil yaprak hücresinin yerel yapı listesini bütün bitki hücrelerine koşulsuz taşımak.
Kök gibi başka doku ve görevlerde plastit donanımı farklı olabilir. Büyük merkezî kofulun bulunmaması bütün küçük koful/veziküllerin yokluğu değildir. Çeper mantar gibi başka gruplarda da bulunabilir; yapı, görev ve köken bilgileri birlikte sınırlanır.
Çalışılmış Adaki kloroplastlı yeşil yaprak yerine, kökeni bilinen ve depolama plastidi taşıyan kloroplastsız kök hücresi modeli konursa hangi karşılaştırma satırı değişir?
Kloroplast/fotosentetik donanım satırı yeni modele göre değiştirilir; bitki kökeni sırf bu nedenle hayvana çevrilmez. Verilmiş zar, çeper, ribozom ve mitokondri kayıtları yeni modelde de korunuyorsa yalnız kloroplast kaydı değişti diye silinmez. Bütün kökleri tek liste saymayan yakın karşılaştırma uygulamasıdır; öğrenci pilotu veya bağımsız aktarım başarısı değildir.
Dersin soruları
1Kurmaca hücre A kloroplastlı tipik yeşil yaprak, B mitokondrili ve çekirdekli tipik hayvan modelidir. Her ikisinde plazma zarı/ribozom/mitokondri; Ada ayrıca çeper ve büyük merkezî koful var. Bde plastit ve çeper yok, küçük zarlı kesecikler var. Görevler lise düzeyindeki bu modellerde inceleniyor. Hangi yapı–görev karşılaştırması uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca K hücresinin kökeni, kloroplast taşımayan bir bitki kök dokusu olarak açıkça biliniyor; depolamayla ilişkili renksiz plastit, çeper ve plazma zarı var. M hücresi mantar kökenli; farklı kimyasal yapıda duvarı ve plazma zarı var. Başka takson veya anlık hız bilgisi verilmemiş. Öğrenci, Kde kloroplast yok diye bitki kökenini reddediyor; Mde duvar var diye onu bitki sayıyor. Hangi açıklama iki çıkarımı doğru sınırlar?
Bu soruda hata mı var?3İki kurmaca yeşil yaprak hücresi P ve Qda kloroplast, mitokondri ve ribozom bulunduğu güvenilir biçimde doğrulanıyor. Organel sayıları, ışık, substrat sağlanması ve anlık etkinlikler karşılaştırılmamış. Soru yalnız bu yapısal verilerle desteklenen yorumu soruyor; yapılmış hız deneyi yok. Hangi sonuç kanıt sınırını korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde bir bitki hücresi plazma zarı ve çeper taşır, ayrıca ribozomları vardır; çeper zarın dışındadır. Hücrenin dışarıyla seçici madde alışverişini hangi yapı düzenler?
2Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde yeşil yaprak hücresindeki büyük merkezî koful için hangi görev ve yapı eşlemesi uygundur?
3Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde bir hücrede plastit bulunduğu bildirilmiş, plastitin türü ve hücrenin kökeni verilmemiştir. Bu bilgiden hangisi çıkarılır?
4Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde kökeni bilinmeyen bir hücrede plazma zarı ve çeper görülmüş, kloroplast görülmemiştir; başka veri yoktur. Hücrenin türü hakkında hangi yargı uygundur?
5Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde kloroplastlı tipik yeşil yaprak hücresinde mitokondri bulunması hakkında hangisi uygundur?
6Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde P hücresinde 12, Q hücresinde 4 mitokondri sayılmıştır; yalnız mitokondri sayıları kaydedilmiştir. Bu veriden hangisi söylenebilir?
7Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde kloroplast taşıdığı doğrulanmış bir yaprak hücresi karanlık ortamda bekletilmektedir. Bu hücrenin o andaki fotosentez durumu için hangisi söylenebilir?
8Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde mantar duvarı ile bitki çeperi karşılaştırılıyor. Hangi ifade uygundur?
9Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde yeşil yaprak hücresi kartında ortada, kendi zarıyla çevrili, içi sulu çözelti dolu geniş bir alan görülmektedir. Hayvan hücresi kartında böyle bir alan yoktur; küçük zarlı kesecikler görülmektedir. Hangi yargı uygundur?
10Kurmaca, koşulları açık öğretim modelinde bir bitkide 8 hücre incelenmiştir: 5’i yeşil yaprak, 3’ü kök hücresidir. Kloroplast 5 yaprak hücresinin hepsinde doğrulanmış; 3 kök hücresinde renksiz plastit bildirilmiş, kloroplast bildirilmemiştir. Kloroplast taşıdığı doğrulanan hücre sayısı ve gerekçesi hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Bitki modelinde çeperin varlığı hücre zarını ortadan kaldırır mı?
Hayır. Çeper zarın dışındaki destek yapısıdır; seçici madde alışverişini düzenleyen plazma zarı kalır. Duvar tek başına bitki kanıtı değildir; mantar gibi başka gruplarda da bulunabilir.
Kloroplast, merkezî koful ve ortak mitokondri/ribozom için hangi sınırlar korunur?
Tipik yeşil yaprak ile çekirdekli hayvan modeli açık seçilir. Her bitki hücresi kloroplast taşımaz; hayvanda büyük merkezî koful yokluğu bütün koful/veziküllerin yokluğu değildir. Ortak yapının varlığı eşit anlık hız veya aynı tür olduğunu kanıtlamaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.