hepnotBireyde birikim ve besin zincirinde biyolojik büyütme
Konunun mantığı
Biyolojik birikim ile biyolojik büyütmede hangi karşılaştırmanın yapıldığını ayırmak gerekir. Bir bireyin belirli maddeyi zaman içinde alması ve tutması birikim yönünden; beslenmeyle bağlı farklı trofik düzeylerde uygun karşılaştırılabilir derişimlerin artması büyütme yönünden incelenir. Birey dış ortamdan ve besinlerden madde alabilir; bu iki süreç birbirini dışlayan etiketler değildir. Bu derste X gerçek bir toksin değil, yalnız özgün kâğıt modelin varsayımsal iz maddesidir; u onun keyfî miktar birimidir, gerçek doz değildir.
Bireyde toplam X stoğu için başlangıç+alım−çıkış bilançosu kurulabilir. Çıkışa atılma veya izlenen X biçiminin dönüşmesi gibi modelde açıkça sayılan yollar girer. Alım ile kayıp aynıysa stok sabit kalabilir; alımın olması tek başına sürekli artış garantisi değildir. Bazı kalıcı ve zor uzaklaştırılan maddelerde uygun koşullarda tutulum artabilir; bundan her maddenin her canlıda sınırsız birikeceği sonucu çıkmaz. Kayıp ve dönüşüm verilmemişse gerçekte yok oldukları varsayılmaz; sadece kâğıt sorusunda açık sınır verilir.
Derişim toplam X miktarının karşılaştırılan doku veya beden kütlesine bölünmesidir. Örneğin modelde u/kg yaş kütle deniyorsa aynı birim ve aynı örnekleme temeli korunur; kuru kütle, yağ dokusu ve bütün beden sayıları doğrudan eşitmiş gibi bölünmez. Birey büyürken toplam X artıp kütle daha hızlı artarsa derişim azalabilir. Bu sonuç toplam X’in de mutlaka azaldığı demek değildir. Aynı nedenle çok büyük bir canlı grubunun toplam X miktarı yüksek olup birim kütledeki derişimi daha düşük olabilir.
Biyolojik büyütmede beslenme ilişkisi bilinen alt ve üst basamaklar uygun örnekleme ve aynı madde için karşılaştırılır. Modelde üst tüketicinin birim kütlesindeki X alt besinindeki derişimden daha yüksekse bu ilişki büyütmeyle uyumlu olabilir. Tek bir bireyin iki tarihte artan stoğu, tek başına trofik büyütme göstermez; iki ayrı düzey ve beslenme ilişkisi gerekir. Gerçek incelemede yaş, doku, yağ içeriği, çevreden başka alım ve zaman gibi etkenler de yorumlanır; sınırlı kâğıt tablosu bütün mekanizmaların bağımsız kanıtı değildir.
Her madde besin zincirinde her koşulda büyütülmez; alım, atılma, dönüşüm, büyüme ve beslenme özellikleri sonucu etkiler. Üst basamaktaki derişim daha yüksek olsa da oradaki bütün canlıların toplam X kütlesi en büyük olmak zorunda değildir; toplam canlı kütlesi daha küçük olabilir. Besin enerjisinin üst basamakta azalması da X derişiminin azalması gerektiğini söylemez: ölçülen nicelikler farklıdır. Bu giriş gerçek çevresel ölçüm, besin seçimi, sağlık değerlendirmesi, deney veya madde uygulama talimatı değildir; risk/doz sınırı ve bütün çevre sorunlarının tamamlandığı sonucu vermez.
Zaman içinde bireyin tutulan miktarı ile trofik düzeyler arasındaki derişim artışını ayır. Derişim=miktar/aynı kütle temeli; toplam miktar artarken büyümeyle derişim düşebilir. Her madde ve zincirde büyütme zorunlu değildir; gerçek doz veya sağlık hükmü çıkarılmaz.
Adım adım bir örnek
Özgün kâğıt modelde aynı soyut canlının beden kütlesi iki kayıtta2 kg yaş kütle olarak sabittir. Başlangıçta5 u X bulunur. Tek dönemde4 u X alınır,1 u X tamamen model sınırından kaybolur; başka giriş, çıkış veya X dönüşümü yoktur. u gerçek kimyasal doz değildir. Son stok ve derişimi bulunuz; bu kayıt tek başına farklı trofik düzeylerde büyütmeyi gösterir mi?
Önce miktar bilançosu, sonra payda
- Son stok5+4−1=8 u X; net artış3 u dur.
- Başlangıç derişimi5/2=2,5 u/kg, son derişim8/2=4 u/kg yaş kütledir.
- Bu aynı bireyin zaman kaydıdır; besin–tüketici düzeyleri karşılaştırılmadığı için tek başına trofik büyütme kanıtı değildir.
Sınır: Kütle sabitliği ve başka kayıp yokluğu yalnız modelde verilmiştir; gerçek canlıda bu koşullar ayrıca incelenir.
Birim ve karşılaştırma türünü denetle
- 4 u alım, toplam son8 u ile aynı nicelik değildir;1 u kaybı da atlamayız.
- Derişim için8 u miktarı2 kg beden paydasına böleriz; u ile u/kg etiketlerini karıştırmayız.
- İki tarih arasındaki derişim artışı açıkça vardır fakat bu iki tarih iki ayrı trofik basamak değildir.
Sınır: Aynı verinin ikinci temsilidir; yeni gerçek deney veya gerçek madde için birikme katsayısı hesaplanmıyor.
Beden kütlesi iki kayıtta aynı verilmeseydi yalnız5→8 u artışından derişimin de arttığı kesin söylenebilir miydi?
Hatayı bul
“Üst tüketici grubunda birim beden kütlesindeki X daha yüksek. O hâlde bu gruptaki toplam X de en büyüktür ve her madde her zincirde aynı oranda artar.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Kütle başına derişim üstünlüğünü toplam miktarın da zorunlu üstünlüğü saymasıdır.
Toplam miktar için grubun beden kütlesi de gerekir. Ayrıca maddenin alım, atılma, dönüşüm ve beslenme koşulları farklı olabilir; bir zincirin derişim kaydı bütün maddeler için evrensel büyütme katsayısı değildir.
Çalışılmış örnekte başlangıç5 u, alım4 u ve kayıp1 u aynı kalsın; son beden kütlesi2 yerine4 kg olsun. Son miktar ve derişim nasıl ayrılır?
Son miktar8 u kalır; son derişim8/4=2 u/kg olur. Başlangıç5/2=2,5 u/kg idi: toplam miktar artmasına rağmen derişim düşer. Bu yakın kâğıt uygulamasıdır; gerçek madde, klinik sonuç veya trofik büyütme deneyi değildir.
Dersin soruları
1Kurmaca aynı bireyde başlangıç X miktarı12 u. Bir dönemde7 u alınır,3 u model dışına çıkar; başka miktar değişimi yok. Beden kütlesi başta ve sonda2 kg yaş kütledir. Besin düzeyi karşılaştırması verilmemiştir; u keyfî kâğıt birimidir. Son miktar, derişim ve çıkarım hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün kâğıt modelde C grubu P grubuyla beslenir. Aynı zaman ve karşılaştırılabilir bütün beden yaş kütle temelinde P’nin toplam beden kütlesi100 kg, toplam X miktarı50 u; C’nin toplam beden kütlesi10 kg, toplam X miktarı20 u dur. Başka trofik veri yoktur; X varsayımsal iz maddesidir. Derişimler ve sınırlı yorum için hangisi doğrudur?
Bu soruda hata mı var?3Varsayımsal aynı bireyin iki zaman kaydı: I’de2 kg yaş kütle ve8 u X; II’de4 kg yaş kütle ve12 u X. Örnekler aynı bütün beden temelindedir. Alım–atım yolları ve besin düzeyleri ayrıca verilmemiştir; yalnız son toplamlar biliniyor. Hangi değerlendirme uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir bireyde başlangıçta 9 u X vardır. Dönem boyunca model dışına 3 u X çıkar; başka giriş, çıkış ya da dönüşüm yoktur. Dönem sonunda toplam X 14 u olarak ölçülmüştür. Bu dönemde bireye kaç u X alınmıştır?
2Kurmaca bir bireyde başlangıçta 10 u X vardır. I. dönemde 5 u alınır ve 5 u çıkar; II. dönemde 3 u alınır ve 1 u çıkar. Başka giriş, çıkış ya da dönüşüm yoktur. I. ve II. dönem sonlarındaki toplam X (u) sırasıyla hangisidir?
3Kurmaca bir bireyde dönem sonunda toplam X 18 u ve bütün beden yaş kütlesi 3 kg’dır; dönem başında yaş kütle 2 kg idi. Dönem sonundaki derişim (u/kg yaş kütle) kaçtır?
4Kurmaca bir bireyin iki kaydı aynı yaş kütle temelindedir: I’de 12 u X ve 4 kg; II’de 9 u X ve 2 kg. Hangi değerlendirme uygundur?
5Kurmaca bir besin zincirinde üst basamaktaki canlı grubunun beden yaş kütlesindeki X derişimi 3 u/kg olarak ölçülmüştür. Bu grubun toplam X miktarını bulmak için hangi bilgi gerekir?
6Beslenmeyle bağlı üç basamakta aynı X maddesinin aynı yaş kütle temelindeki derişimleri kaydedilmiştir: alt basamak 2 u/kg, orta basamak 5 u/kg, üst basamak 3 u/kg. Besin enerjisi alttan üste doğru azalmaktadır; başka veri yoktur. Hangi yorum uygundur?
7Kurmaca bir besin zincirinde besin enerjisinin üst basamaklara doğru azaldığı bilinmektedir. Aynı zincirde üst basamak canlılarında aynı X maddesinin birim yaş kütledeki derişimi alt basamaktan yüksek ölçülmüştür. Bu iki bilgi için hangisi uygundur?
8Kurmaca bir bireyde dönem başında 6 u X ve 3 kg yaş kütle vardır. Dönemde 2 u X modelden çıkar; başka giriş, çıkış ya da dönüşüm yoktur. Dönem sonunda yaş kütle 4 kg ve derişim 3 u/kg ölçülmüştür. Dönemde bireye kaç u X alınmıştır?
9Kurmaca bir kayıtta X maddesi için aynı bireyin 2. ve 5. yıldaki derişimi, ayrıca beslenmeyle bağlı alt ve üst basamak grupların derişimleri ayrı ayrı verilmiştir. Hangi karşılaştırma biyolojik büyütmeyi destekleyen karşılaştırma türüdür?
10Kurmaca bir zincirde alt basamak derişimi 4 u/kg yaş kütle, üst basamak derişimi ise 12 u/kg kuru kütle olarak verilmiştir. Üst basamağın derişiminin alt basamağın 3 katı olup olmadığı soruluyor. Hangisi uygundur?
Aklında kaldı mı?
Bireyde birikim ile trofik biyolojik büyütmede hangi karşılaştırma değişir?
Bireyin zaman içindeki alım/tutulum ve kaybı ile beslenmeyle bağlı farklı düzeylerin uygun aynı temeldeki derişimleri ayrı karşılaştırmalardır. Bir süreç ötekini dışlamaz; tek bireyin iki tarihi tek başına iki trofik düzey değildir.
Toplam X artarken derişim azalabilir mi?
Evet. Beden kütlesi daha hızlı artarsa miktar/kütle oranı düşebilir. Bu nedenle toplam u ile u/kg ayrı yazılır; aynı yaş/kuru/doku temeli korunur.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.