hepnotTam, eksik ve eş baskınlık: aynı genotipi farklı fenotip haritalarıyla okuma
Konunun mantığı
Genotip, bu dersteki tek lokusta bulunan iki alelin bileşimidir; fenotip ise belirtilen gözlem ve çevre koşullarında bu bileşime karşılık verilen özelliktir. Aynı alel çiftinin gametlere ayrılması ile heterozigotun nasıl göründüğü iki ayrı katmandır. Önceki temel kalıtım ve soy kaydı derslerinde tam baskınlık, kontrol çaprazı ve aday eleme zaten işlendi. Burada yeni odak, aynı genotip dağılımının üç farklı açık fenotip haritasında nasıl gruplanacağıdır; bütün kalıtım mekanizmaları bu derse indirgenmez.
Tam baskınlık modelinde heterozigot, seçilen özellik bakımından homozigotlardan biriyle aynı fenotip sınıfına konur. Örneğin bu dersin soyut U/V lokusunda UU ve UV aynı U sınıfı, VV ise V sınıfı olarak tanımlanabilir. UVnin aynı sınıfa konması, V alelinin kaybolduğu, gamete daha az geçtiği veya tüm moleküler özelliklerin UU ile özdeş olduğu anlamına gelmez. Baskınlık, belirli bir gözlem özelliği ve alel ilişkisi için kullanılır; her koşulda üstünlük veya yaygınlık sırası değildir.
Eksik baskınlıkta heterozigot, seçilmiş ölçütte iki homozigot fenotipinden ayrılan ara fenotip verir. Kurmaca ölçekte UU=geniş yüzey, VV=dar yüzey, UV=ara genişlik diye bir harita verilebilir. Bu ara genişlik, U ile Vnin kalıcı olarak yeni bir alele karıştığı anlamına gelmez: normal ayrılmada UV, U veya V gameti verir. Alellerin kimliği korunur; uygun birleşimlerle sonraki kuşakta UU veya VV yeniden oluşabilir. Ara sözü her biyolojik niceliğin tam aritmetik ortalaması iddiası değildir; sayısal değer verilmemişse ortalama hesaplanmaz.
Eş baskınlıkta heterozigotta iki alelin seçilmiş etkileri ayrı ayrı birlikte gözlenir; ikisinin yerine tek bir ara özellik tanımlanmaz. Bu dersin farklı kurmaca gözlem modelinde UU yalnız U işareti, VV yalnız V işareti, UV ise ayrı tanınan U ve V işaretlerini birlikte gösterir. Birlikte gözlenmek, U ve Vnin aynı gamete zorunlu birlikte geçtiği anlamına gelmez. Eksik ve eş baskınlıkta aynı sayıda fenotip sınıfı bulunabilmesi onları aynı mekanizma yapmaz; heterozigotun ara mı, iki ayrı etkiyi birlikte mi gösterdiği haritada açık olmalıdır.
Çaprazı çözerken önce gamet yollarını ve olasılıklarını yaz, aynı genotipi veren yolları topla, sonra genotipleri verilen fenotip etiketlerine dönüştür. UV×UVde normal eşit ayrılmayla UU için1/4, UV için1/2, VV için1/4 bulunur. Tam baskınlık haritasında ilk iki sınıf3/4te toplanabilir; öteki iki açık haritada üç ayrı sınıf1/4,1/2,1/4 kalır. Bu eşit olasılıklı yollar yeni yavruların zorunlu doğum sırası değildir; kısa gözlenen bir örneklemden tek başına baskınlık türü veya yeni alel ilan edilmez. Aynı sayısal dağılım, ayrı fenotip tanımlarını biyolojik olarak özdeşleştirmez.
Önce gamet/genotip, sonra açık fenotip haritası. Tam baskınlıkta heterozigot bir homozigotla aynı sınıfta; eksikte ara fenotip; eşte iki etki ayrı ayrı birlikte. Fenotipte ara olmak alelleri kalıcı karıştırmaz; oran benzerliği mekanizma özdeşliği değildir.
Adım adım bir örnek
Kurmaca insan dışı diploit canlıda tek otozomal lokus; normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme, tam fenotip yansıması ve belirtilen sabit koşullar var. Mutasyon, ayrılma hatası ve genotipe bağlı yaşama farkı yok. Harfler aynı lokusun alelleridir; gerçek tür veya klinik kayıt değildir. UV×UV için üç ayrı kuramsal fenotip haritası karşılaştırılıyor: Tde UU=U,UV=U,VV=V; Ede UU=geniş,UV=ara,VV=dar; Kde UU=yalnız U işareti,UV=ayrı U ve V işaretleri birlikte,VV=yalnız V işareti. Bunlar aynı canlı hakkında üçünün birden doğru olduğu iddiası değil, üç alternatif tanımdır.
Genotipi bir kez hesapla, sınıfları ayrı grupla
- U/U,U/V,V/U,V/V yolları eşit1/4; sırasız genotipler UU:1/4,UV:1/2,VV:1/4.
- Tde UU+UV=3/4 U; VV=1/4 V. Ede geniş/ara/dar=1/4,1/2,1/4.
- Kde yalnız U/iki işaret/yalnız V=1/4,1/2,1/4; E ile aynı oran, farklı heterozigot anlamı.
Sınır: Sabit aktarım varsayımları korunarak yalnız fenotip haritaları değiştirilir. Olasılık dağılımı kısa yavru grubunun zorunlu sayımı değildir.
Heterozigot satırından bilgi kaybını izle
- Tde U fenotipi iki genotipi toplar; yalnız U görülmesi UU/UVyi ayıramaz.
- E ve Kde bu açık haritalarda her genotip ayrı etikete gider; ara ile iki ayrı işaret karıştırılmaz.
- Üçünde de UV gametleri U/Vdir; fenotip adı değişti diye üçüncü bir karışım aleli eklenmez.
Sınır: Genotipin fenotipten ayrılabilmesi yalnız verilen tam yansımalı, üç etiketli modellere aittir; bütün doğal özelliklere evrensel ters eşleme yoktur.
E ile Kde1:2:1 oranının aynı oluşu neden ara genişlikle iki ayrı işaretin aynı fenotip olduğunu göstermez?
Hatayı bul
Öğrenci, ara fenotipli UV için “U ve V artık kalıcı W aleline karıştı; bu birey yalnız W gameti verir. Eş baskınlıkta da iki etki tek ara özelliktir” diyor. İlk model hatası nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Fenotipte ara görünmeyi alellerin kimliğinin kalıcı değişmesiyle özdeşleştirmektir.
Verilen normal ayrılmada UV yine U veya V gameti verir. Eksik baskınlıkta seçilmiş ara fenotip, eş baskınlıkta iki ayrı etkinin birlikte gözlenmesi tanımlanır; bu iki heterozigot haritası oranları benzer olsa da aynı değildir.
Çalışılmış UV×UVde yalnız T haritası değiştirilip UVye Udan da Vden de ayrı ara etiketi verilirse genotip ve fenotip dağılımı ne olur?
Gamet varsayımları aynı olduğu için UU:1/4,UV:1/2,VV:1/4 kalır. UV artık UU ile toplanmaz; üç fenotip1/4,1/2,1/4 olur ve bu yeni harita eksik baskınlıktır. Eş baskınlık diyebilmek için ara etiket değil iki etkinin ayrı birlikte gözlendiği bilgisi gerekir. Bu rehberli harita uygulamasıdır; pilot veya gecikmeli aktarım kanıtı değildir.
Dersin soruları
1Kurmaca insan dışı diploit canlıda tek otozomal lokus; normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme, tam fenotip yansıması ve belirtilen sabit koşullar var. Mutasyon, ayrılma hatası ve genotipe bağlı yaşama farkı yok. Harfler aynı lokusun alelleridir; gerçek tür veya klinik kayıt değildir. P/Q lokusunda PQ×PQ var. A haritası PP=tek çizgi,PQ=tek çizgi,QQ=çift çizgi. B haritası PP=P işareti,PQ=ayrı P ve Q işaretleri birlikte,QQ=Q işareti. Haritalar ayrı alternatiflerdir. Genotip olasılıkları değişmeden hangi fenotip karşılaştırması yapılır?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca insan dışı diploit canlıda tek otozomal lokus; normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme, tam fenotip yansıması ve belirtilen sabit koşullar var. Mutasyon, ayrılma hatası ve genotipe bağlı yaşama farkı yok. Harfler aynı lokusun alelleridir; gerçek tür veya klinik kayıt değildir. L1L1 geniş, L2L2 dar, L1L2 ara açıklık verir; bu seçilmiş özellik eksik baskınlıktır. Genotipler kesin: ara açıklıklı L1L2 ile geniş L1L1. Yeni yavruların genotipleri ve olasılıkları soruluyor. Alel kimliğini ve verilen fenotip haritasını hangi seçenek korur?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca insan dışı diploit canlıda tek otozomal lokus; normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme, tam fenotip yansıması ve belirtilen sabit koşullar var. Mutasyon, ayrılma hatası ve genotipe bağlı yaşama farkı yok. Harfler aynı lokusun alelleridir; gerçek tür veya klinik kayıt değildir. İşaret lokusunda SS yalnız S sinyali, TT yalnız T sinyali, ST ise iki ayrı S ve T sinyalini birlikte gösteriyor; tek ara sinyal yok. ST×TT için ebeveynler kesin biliniyor. Sonuçların doğru açıklaması hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. G ve H aynı lokusun alelleridir; GG ve GH G fenotipini, HH H fenotipini verir (tam baskınlık). GH × HH çaprazında yavrunun G fenotipli olma olasılığı kaçtır?
2Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. Bir çiçek renginde RR kırmızı, RY pembe ve YY sarıdır (eksik baskınlık). Kırmızı × sarı çaprazından elde edilen F1 bireyleri kendi aralarında çaprazlanıyor. F2 yavrularında (kırmızı; pembe; sarı) olasılıkları hangisidir?
3Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. Bir bitkide RR 40 cm, YY 20 cm boy verir; RY bireyler ara boy gösterir (eksik baskınlık). RY bireylerin boyu için hangi yargı uygundur?
4Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. Bir lokusta AA yalnız A işaretini, BB yalnız B işaretini, AB ise A ve B işaretlerini ayrı ayrı birlikte gösterir (eş baskınlık). AB × AB çaprazında yavrunun A işaretini göstermesi olasılığı kaçtır?
5Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. Bir lokusta AB × AB çaprazından doğan yavrularda iki araştırma da 1:2:1 dağılım saymıştır. Birinci araştırma heterozigotu eksik baskınlık, ikincisi eş baskınlık olarak yorumluyor. Bu iki yorumu ayırmak için hangi bilgi gerekir?
6Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. G ve H aynı lokusun alelleridir; GG ve GH G fenotipini, HH H fenotipini verir (tam baskınlık). GH × GH çaprazından doğan dört yavrunun dördü de G fenotipli bulunmuştur. Bu sayımdan hangi yorum uygundur?
7Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. GH × HH çaprazı iki ayrı haritayla okunuyor. A haritasında GG ve GH koyu, HH açık (tam baskınlık); B haritasında GG koyu, GH orta, HH açık (eksik baskınlık). Hangi karşılaştırma doğrudur?
8Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. Aynı lokus için tam baskınlık, eksik baskınlık ve eş baskınlık haritaları ayrı ayrı veriliyor. Her haritada heterozigot bir bireyin ürettiği gametler için hangisi doğrudur?
9Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. Bir lokusta AA yalnız A işaretini, BB yalnız B işaretini, AB ise A ve B işaretlerini ayrı ayrı birlikte gösterir. AB × BB çaprazından doğan yavruların fenotip dağılımı hangisidir?
10Kurmaca diploit canlıda tek otozomal lokusta normal eşit alel ayrılması, rastgele döllenme ve tam fenotip yansıması vardır; mutasyon ve ayrılma hatası yoktur. G ve H aynı lokusun alelleridir; GG ve GH G fenotipini, HH H fenotipini verir (tam baskınlık). G fenotipli bir birey HH bir bireyle çaprazlanır ve yavruların yaklaşık yarısı H fenotipli çıkar. G fenotipli bireyin genotipi nedir?
Aklında kaldı mı?
Fenotip haritası tamdan eksik/eş baskınlığa çevrilince aynı verilen çaprazın genotip dağılımı zorunlu değişir mi?
Hayır. Ayrılma, döllenme ve yaşama koşulları aynıysa önceki genotip dağılımı korunur; değişen genotiplerin fenotip etiketlerinde gruplanmasıdır.
Eksik ve eş baskınlık heterozigotta hangi farkla tanımlanır?
Eksikte seçilmiş ölçütte homozigotlardan farklı ara fenotip; eşte iki alelin etkilerinin ayrı ayrı birlikte görülmesi. Ara fenotip kalıcı alel karışımı, birlikte etki aynı gamette iki alel demek değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.